Kukësi

Kukësi është qyteti që ndërroi vend pa ndërruar emër. Kukësi i vjetër, për shekuj një fshat i Lumës e pastaj qendër prefekture mbi bashkimin e Drinit të Bardhë me Drinin e Zi, mbeti nën ujërat e liqenit të Fierzës; qyteti i ri u ngrit që nga viti 1962 në pllajën rreth njëqind metra më lart, me duart e vetë banorëve. Njëzet kilometra larg kufirit me Kosovën, në pranverën e vitit 1999 ky qytet i varfër malor u bë streha e parë e qindra mijë shqiptarëve të dëbuar nga shtëpitë e tyre.

Pse ka rëndësi

• Kukësi i vjetër, mbi bashkimin e dy Drinave, u la nën liqenin e hidrocentralit të Fierzës (1971–1978); themelet e qytetit të ri u hodhën më 22 korrik 1962 dhe zhvendosja e banorëve përfundoi më 1978.
• Në pranverën e 1999-s rruga Prizren–Kukës ishte një nga udhët kryesore të dëbimit nga Kosova; sipas statistikave qeveritare që sjell Robert Elsie, Shqipëria strehoi 446.371 refugjatë, dhe sipas BBC-së mbi 400 mijë refugjatë kaluan nga Kukësi.
• Më 1977 në Kukës u rivarrosën eshtrat e Hasan Prishtinës, pranë kufirit me Kosovën; më 10 gusht 1988, në mes të qytetit, diktatura vari poetin Havzi Nela.

Peca dhe rruga e Drinit

Pellgu i Kukësit është nyja ku Drini i Zi, që buron nga liqeni i Ohrit te Struga, takon Drinin e Bardhë, që zbret nga malet e Kosovës në veri të Pejës; nga ky takim lind Drini, lumi më i madh i Shqipërisë. Udhëkryqi u banua herët. Në kështjellën e Pecës, arkeologu Luan Përzhita gërmoi në fund të viteve 1980 shtresa që nisin me qeramikë të shekujve VI–V p.e.s., ndër të cilat kilikë të ngjashëm me ata të kulturës tumulare të Kukësit; mbi to qëndrojnë mure rrethuese të shekujve III–II p.e.s., një portë-kullë e fundit të shekullit III ose fillimit të shekullit IV, një bazilikë e rindërtuar në kohën e Justinianit dhe gjurmë banimi që vijojnë pa ndërprerje deri në mesjetë. Pellgu ishte pjesë e rrugës së Drinit, Via Lissus–Naissus, që nga Lisi, Lezha e sotme, ngjitej përgjatë dy Drinave drejt Dardanisë; në shekujt IV–VI rruga u mbrojt me kështjella, ndër të cilat Përzhita rendit ato të Pecës, të Bardhocit, të Bushatit dhe të Domajve në rrethin e Kukësit.

Fshati i Lumës mbi dy Drinat

Për shekuj me radhë Kukësi mbeti një fshat i krahinës së Lumës, e cila, shkruan Robert Elsie, shtrihet në jug të Drinit të Bardhë e në lindje të Drinit të Zi, kufizohet me Kosovën dhe e ka emrin, pa dyshim, të lidhur me fjalën shqipe lumë. Më 1610 kryepeshkopi i Tivarit, Marin Bici, gjeti në Kukës pesëdhjetë shtëpi, nga të cilat vetëm pesë të myslimanëve, dhe një kishë të Shën Aleksandrit, në gjendje të mirë, me portik përpara. Në verën e 1909-s udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e pa Kukësin mbi një pllajë të vogël rreth njëqind metra mbi Drin, si një ishull a një kështjellë që lumenjtë e rrethonin nga të katër anët. Vetë fshati ishte kulla e Sul Elez Beut, kreut të derës që e drejtonte fisin prej brezash, me rreth një duzinë kasollesh përreth; mbi gjithçka ngrihej maja konike e Gjallicës, zemra e Lumës. Kukësi kishte peshë sepse rrinte në bashkimin e lumenjve dhe në kryqëzimin e udhëve kryesore të krahinës: nga Prizreni deri këtu udha ndiqte Drinin për shtatë deri në tetë orë me kalë, e më tej, drejt Mirditës e Shkodrës, kalonte mbi Urën e Vezirit, që Louis-Jaray e fotografoi.

1912–1913: Luma përballë ushtrisë serbe

Kur ushtria serbe u përpoq të çante drejt Adriatikut, rruga i kalonte nëpër Lumë, dhe Luma i doli përpara. Raportet që gazetari vjenez Leo Freundlich mblodhi në librin e tij të vitit 1913, «Golgota e Shqipërisë», tregojnë çmimin. Kur gjeneralit serb Janković iu raportua se fisi i Lumës po i pengonte trupat e tij të përparonin drejt Adriatikut, ai urdhëroi që të veprohej me ashpërsi të skajshme: njëzet e shtatë fshatra të Lumës u dogjën dhe banorët e tyre u vranë, sipas një raporti tjetër të po atij libri tridhjetë e dy, ndërsa katërqind burra të Lumës që ishin dorëzuar vetë u çuan në Prizren dhe u ekzekutuan ditë pas dite, në grupe nga dyzet deri në gjashtëdhjetë. Plaga nuk u mbyll me kaq: sipas Elsie-t, fisi i Lumës u rrallua rëndë nga forcat serbe edhe gjatë Luftës së Parë Botërore.

Qendra e Prefekturës së Kosovës

Pas luftërave, Kukësi u bë pjesë e asaj që shteti shqiptar e quajti Prefektura e Kosovës. Sipas planit zhvillimor të Bashkisë, fshati, që atëherë njihej edhe me emrin Drinabardh, u përfshi në të më 1922 dhe në gusht të vitit 1925 u bë qendra e saj: emri i prefekturës e mbante Kosovën të pranishme në hartën administrative të Shqipërisë. Në qershor të vitit 1924 Bajram Curri e largoi nga komanda e Kukësit Muharrem Bajraktarin, prijësin e Ujmishtit, i cili në dhjetor të po atij viti mori pjesë në grushtin e suksesshëm të shtetit të Zogut. Me selinë e prefekturës erdhën edhe zejet e para të qytetit, fotografia, rrobaqepësia e zdrukthtaria, të cilat, sipas Bashkisë, nisën të zhvilloheshin vetëm pas vitit 1925. Më 1939 skulptori Odhise Paskali ngriti në Kukës një monument të Skënderbeut. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur pjesët e Kosovës nën Italinë administroheshin nga Tirana, në Kukës, tashmë pak brenda kufirit të dikurshëm shqiptar, qëndronte divizioni italian «Puglia», shkruan Noel Malcolm.

Qyteti që u zhvendos

Më 1962 qeveria vendosi që Kukësi i vjetër të përmbytej dhe që qyteti të ndërtohej nga e para. Më 22 korrik të atij viti u hodhën themelet e Kukësit të Ri në pllajën mbi bashkimin e dy Drinave, rreth njëqind metra mbi qytetin e vjetër: me rrugë kënddrejta, me blloqe banimi të kthyera nga liqeni dhe me qendrën jo në mes, por në bregun lindor, buzë ujit. Për gjashtëmbëdhjetë vjet, nga 1962 deri më 1978, dy Kukësët jetuan krah njëri-tjetrit; më 1970 qyteti kishte 6.073 banorë. Diga e Fierzës, e ndërtuar në vitet 1971–1978, e ktheu Drinin në liqen dhe mori me vete jo vetëm Kukësin e vjetër, por edhe vendbanime të luginës si Spasi e Hani i Spasit; më 1978 edhe banorët e fundit kaluan në qytetin e ri. Bashkia shkruan se Kukësi i sotëm u ndërtua për më pak se dhjetë vjet me dorën e vetë kuksianëve.

Më 1977 eshtrat e Hasan Prishtinës, prijësit të kryengritjes shqiptare të vitit 1912, u rivarrosën në Kukës, pranë kufirit me Kosovën. Dhjetë vjet më parë, më 26 prill 1967, mësuesi e poeti Havzi Nela, i lindur në Kollovoz të Kukësit, e kishte kaluar këtë kufi bashkë me të shoqen; ushtarët jugosllavë i arrestuan dhe më 6 maj ua kthyen autoriteteve shqiptare në pikën kufitare të Morinës. Pas nëntëmbëdhjetë vjetësh burg dhe internimit në Arrën, më 10 gusht 1988 regjimi e vari në mes të qytetit, e la të ekspozuar gjithë ditën dhe e groposi në këmbë, në vrimën e një shtylle të hequr. Më vonë Presidenti i Republikës e dekoroi me medaljen «Martir i Demokracisë».

Pranvera e 1999-s: qyteti i parë i strehës

Eksodi i kosovarëve drejt Shqipërisë, shkruan Elsie, u rrit në mënyrë dramatike pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë dhe sidomos pasi më 24 mars 1999 nisi fushata ajrore e NATO-s. Prizreni u bë pika kryesore e tranzitit: raporti i OSBE-së «Kosovo/Kosova: As Seen, As Told» shënon se rruga Prizren–Kukës, që nga fundi i marsit, ishte një nga udhët kryesore të ikjes dhe të dëbimit nga e gjithë Kosova, dhe se vëzhguesit e misionit, nga ana shqiptare, e shihnin Prizrenin të mbushej me të zhvendosur e pastaj të zbrazej, duke sjellë në Kukës vala të mëdha njerëzish për disa ditë me radhë. Një nga portat ishte Morina, në rrugën nga Prizreni e Zhuri për në Kukës. Human Rights Watch llogarit se rreth 440 mijë refugjatë kaluan në Shqipëri; sipas statistikave të qeverisë shqiptare që sjell Elsie, në fund të fushatës në vend ndodheshin 446.371 refugjatë, prej të cilëve 294.771 të strehuar në familje, dhe popullsia e Shqipërisë ishte rritur me gati një të gjashtën brenda dy muajve.

Për shumicën e tyre, ndalesa e parë ishte Kukësi. BBC-ja shkruan se nëpër këtë qytet të vogël, me rreth 16 mijë banorë, kaluan mbi 400 mijë refugjatë dhe se familjet e tij hapën shtëpitë për rreth 90 mijë prej tyre, ndërsa të tjerët u vendosën në tenda nëpër shesh, buzë lumenjve e nëpër fusha; radioja e qytetit lexonte në eter emrat e atyre që kishin arritur gjallë, që t'i dëgjonin të afërmit në Kosovë. Shumë nga dëshmitë që Human Rights Watch mblodhi atë pranverë për krimet e dëbimit masiv u regjistruan në Kukës e në Morinë. Lufta la pas edhe minat: sipas BBC-së, rreth 120 kilometra të kufirit me Kosovën ishin minuar rëndë dhe pastrimi zgjati me vite.

Kujtimi i asaj pranvere ka sot vendin e vet: në sheshin kryesor, Kulla e Qëndresës ruan fotografitë e eksodit dhe të mikpritjes kuksiane.

Kukësi sot

Sipas Censusit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, më 18 shtator 2023 bashkia e Kukësit kishte 36.125 banorë, ndërsa qarku i Kukësit, që përfshin edhe bashkitë e Hasit dhe të Tropojës, 61.998, me dendësi 26,1 banorë për kilometër katror. Ndërmjet regjistrimeve të 2011-s dhe të 2023-s popullsia e qarkut ra me 27,3 për qind, rënia e dytë më e madhe në vend pas Shkodrës; po ky qark ka raportin më të lartë të varësisë së të rinjve në Shqipëri, 31,8 për qind. Rruga që e lidh me Durrësin e me Prizrenin, me tunelin e Kalimashit të hapur më 31 maj 2009, e shkurtoi udhëtimin nga bregu deri te kufiri nga shtatë në më pak se tre orë, shkruan Elsie. Bashkia përfshin tri krahina etnografike, Lumën, Gorën dhe Malzinë; qilimi i Lumës, me rrathë koncentrikë rreth një shqiponje të bardhë dykrenare, dhe flija e pjekur me saç janë ndër shenjat e saj. Mbi qytet qëndron Gjallica; poshtë tij, liqeni që mbuloi Kukësin e vjetër.