Fisi Shala del në defterin osman të 1485-ës dhe më 1671 mbizotëronte luginën e vet

Nga një fshat me 11 shtëpi më 1485 te zotërit e luginës: Shala e Dukagjinit, bajrakët e saj, Kanuni dhe dega në Kosovë.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 8 min lexim

Shala është një nga fiset historike të malësisë së Dukagjinit në Shqipërinë e Veriut. Trojet e saj janë lugina e lumit me të njëjtin emër, në veri të Drinit, deri lart te Thethi. Emri i Shalës shfaqet në defterin osman të Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485. Në fund të shekullit XIX fisi ishte katolik dhe kishte mbi 3.000 vetë. Hyacinthe Hecquard shkruante më 1858 se Shala dhe Shoshi ishin ndër fiset më të varfra të Shqipërisë, por që e ruanin fjalën e dhënë dhe mikun mbi jetën e tyre.

Lugina e gjelbër e Shalës me lumin që gjarpëron në fund, shpate me fshatra të shpërndara, rrënojat e një ndërtese guri dhe një varrezë në plan të parë, dhe një majë shkëmbore e ndriçuar nga dielli lart — Lugina e Shalës në agim, me lumin e Shalës dhe Majën e Ershelit sipër · Foto: Albinfo / Wikimedia Commons (domeni publik) Foto: Albinfo Licenca: Public domain

Ku jeton fisi

Burimet e ndajnë luginën në dy pjesë. Shala e Sipërme është Thethi, me lagjet Okol, Nikgjonaj, Gjelaj, Gjeçaj, Ndreaj, Ulaj, Kolaj, Grunas, Stakaj dhe Nën Rreth; Ndërlysaj në jug dhe Rragami përtej Qafës së Valbonës mbaheshin si zgjatime të tij. Shala e Poshtme ka shpate më të buta dhe fshatrat Gimaj, Nënmavriq, Lekaj, Abat, Nicaj, Pecaj, Breg Lumi, Lotaj dhe Vuksanaj. Fqinjët e saj ishin Shoshi në jug, Kelmendi dhe Krasniqja në veri, Nikaj-Mërturi në lindje.

Shala ishte komunë më vete deri më 2015; që atëherë është njësi administrative e Bashkisë Shkodër. Në regjistrimin e 2011-ës kishte 1.804 banorë.

Shala ka edhe një degë të madhe në Kosovë. Sipas Karl Kaserit, familje nga fiset shqiptare të veriut u vendosën në Kosovë që nga dhjetëvjeçari i fundit i shekullit XVII, më së shumti nga mesi i shekullit XVIII deri në vitet 1840; një përmbledhje tjetër e të njëjtit studim i nis këto lëvizje më herët, në gjysmën e dytë të shekullit XVII. Pasardhësit e Shalës janë përqendruar në Shalën e Bajgorës, rreth Vushtrrisë dhe Mitrovicës, si dhe në Isniq pranë Deçanit. Bajgora është më e madhja nga 37 vendbanimet e tyre në Shalën e Bajgorës. Robert Elsie shënon se këta pasardhës sot janë myslimanë. Edith Durham shkruan më 1909 se Shala i njihte si gjak të vetin edhe disa fshatra të krishtera pranë Gjakovës dhe nuk martohej me ta.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Në defterin osman të 1485-ës, botuar nga Selami Pulaha më 1974, Shala del si fshat në nahijen e Petrishpanit, mes Mavriqit dhe Popit (Bobit), me 11 shtëpi dhe emra shqiptarë të krishterë si Gjon e Gjin. Sipas studimit arkivor të Wayne Lee, Matthew Lubin dhe Eduard Ndreca (2013), në regjistrat e 1485-ës dhe të 1529–1536-ës Shala kishte më pak shtëpi se bashkësitë e tjera të luginës; më 1671 ajo ishte bërë bashkësia mbizotëruese, me Bobin si të vetmin fqinj të vjetër që kishte mbetur. Relacionet kishtare e shkruajnë emrin Sciala më 1634 dhe Sala më 1671, kur relacioni kishtar i Gasparit numëron 32 shtëpi dhe 200 frymë.

Hecquard (1858) shkruan se Shala dhe Shoshi kishin qenë pjesë e Dukagjinit të Sipërm dhe e njihnin pushtetin e zotërve të Drishtit më shumë si aleatë sesa si vasalë, sepse kishin ligjet dhe pleqtë e tyre.

Sipas një gojëdhëne, Shala, Shoshi dhe Mirdita rrjedhin nga tre vëllezër: njëri mori shalën, tjetri shoshën, i treti nuk mori asgjë dhe u largua duke thënë «mirëdita». Durham shkruan më 1909 se vëllezërit kishin ikur nga Rashia prej turqve; më 1928 shkruan «nga lindja, me gjasë nga Kosova». Vetë ajo e quan përrallë, por sipas mendimit të saj fakti që Mirdita nuk martohej as me Shalën, as me Shoshin ishte provë bindëse e një farefisnie të hershme. Një variant tjetër, i regjistruar nga Lee, Lubin e Ndreca, i sjell vëllezërit nga zona e Pashtrikut.

Një gojëdhënë tjetër flet për bijtë e Pep Vladit nga Shiroka, që u ngulën së pari në Kodër të Thanës dhe pastaj u zgjeruan në gjithë luginën, duke dëbuar ose përthithur bashkësi më të vjetra; Bobi dhe Lopçi ruajtën një pjesë të tokave. Gojëdhëna e vendos ardhjen në shekullin XVII, por sipas Lee, Lubin e Ndrecës përmendja e Shalës në defterin e 1485-ës e hedh poshtë këtë datë.

Për emrin, një shpjegim që i atribuohet Robert Elsie-t e lidh me shalësinë, tokë djerrë; por burimet që citojnë librin e tij të 2015-ës për fiset e quajnë këtë të pagjasë, sepse lugina është nga të paktat në Alpet shqiptare që mund të punohen. Gojëdhëna e lidh emrin me shalën e kalit.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Një variant i regjistruar në shekullin XX e nis fisin nga katër bijtë e Nikës: Peci, Deda, Loti dhe Leka. Nga Pecnikajt dolën Pecaj dhe Nicaj, e prej tyre Vuksanaj, Hasanaj, Mekshaj, Dakaj e të tjerë; Dednikajt themeluan Thethin; Lotaj dhe Lekaj u ndanë më tej në vëllazëri më të vogla, si Gjeçaj e Kolmarkaj te Lotajt. Gimajt quhen fis më vete, ndonëse të lidhur ngushtë me Shalën; tradita e Gimajve e çon paraardhësin e tyre, Gim Gjeçin, te Gjin Vladi, vëlla i Pep Vladit.

Durham dëgjoi më 1908 se, 376 vjet më parë, bajraku ishte ndarë në tri «shtëpi», Pecaj, Lotaj dhe Lekaj; Lotaj e Lekaj kishin nisur të martoheshin mes tyre, ndërsa Pecaj ende refuzonte. Në Kosovë, Shala e Bajgorës ndahet në katër vëllazëri: Gima, Peci, Maleti dhe Lopçi.

Shumë nga këta emra vëllazërish janë sot edhe mbiemra. Por një mbiemër nuk provon që një familje i përket fisit Shala: mbiemra të njëjtë mbajnë edhe familje pa asnjë lidhje me të.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Salnameja osmane e Shkodrës e vitit 1892 e rendit Shalën ndër gjashtë bajrakët e Dukagjinit; qendra e saj ishte Pecaj, dhe bajrakut i përkisnin Thethi, Abati, Lotaj, Lekaj, Nënmavriqi e Nicaj. Durham (1928) numëron katër bajrakë: Thethi, Pecaj, Lotaj dhe Lekaj. Thethi kishte 180 shtëpi, 80 prej tyre në Okol, dhe sipas saj ishte pothuajse fis më vete, që martohej kryesisht me Bogën. Sipas gojëdhënës, kur erdhën në pushtet Bushatllinjtë, bajraktari nga Mekshaj u hoq dhe u zëvendësua me një nga vëllazëria e Pecajve. Flamuri i Shalës kishte dy duar të shtrënguara, shenjë e besës. Më 1890 Shala lidhi me Nikajt një besë për sigurinë e rrugëve, barinjve dhe grave, të ripërtërirë më 1894.

Shala jetonte me ligjin e Lekë Dukagjinit, siç e shënojnë Hecquard dhe Durham. Në Theth, më 1908, Durham pa kuvendin e afro njëqind krerëve; bajraktari i trashëguar kishte fjalë vetëm në luftë, kryetari i kuvendit zgjidhej, dhe vendimin e shkruante prifti. Françeskani i Shalës kishte arritur ta kufizonte gjakmarrjen vetëm te shtëpia e përfshirë drejtpërdrejt, ndërsa më parë rrezikonte çdo i afërm, sado i largët. Thethi, si gjithë Shala, kishte ligj që ndalonte shitjen e drithit jashtë.

Shala ishte katolike. Hecquard shkruan se asnjë fis tjetër i krishterë nuk e kishte ruajtur fenë e të parëve më fort se Shala dhe Shoshi, se këto dy fise nuk kishin asnjë të kthyer në fe tjetër dhe se nuk lejonin myslimanë të nguleshin në malet e tyre. Shenjti mbrojtës i fisit ishte Shën Gjoni Ungjilltar; sipas burimeve, festa e tij binte më 26 ose më 27 dhjetor. Durham pa në varrezat e Thethit kryqe të mëdha druri të gdhendura me diell. Më 1907, provinciali françeskan Lovro Mihaçeviq numëronte 3.259 banorë në 24 fshatra; regjistrimi austro-hungarez i 1918-ës shënoi 431 shtëpi dhe 2.512 banorë.

Figura historike

Hecquard tregon se, kur Kara Mahmud Pasha u rrethua në kalanë e Rozafës, një mijë malësorë të Shalës dhe Shoshit ishin të parët që sulmuan rrethuesit. Po ai përmend Kol Shalën, «krye i fisit», trimëria e të cilit në revoltën e Shkodrës kundër Hafiz Pashës këndohej ende në një këngë.

Pas Revolucionit xhonturk të 1908-ës, Shala dha besë për kushtetutën dhe për ndalimin e gjakmarrjes me fiset e tjera deri më 6 nëntor. Më 1910 luftoi kundër forcave të Shefqet Turgut Pashës, dhe më 1911 dy nga nënshkruesit e Memorandumit të Greçës ishin nga Shala. Një nga prijësit e këtyre kryengritjeve ishte Mehmet Shpendi (rreth 1851–1915) nga Pecaj; sipas burimeve, më 1915 gjenerali malazez Radomir Veshoviq e ftoi në një takim paqeje dhe e vrau. Burimet e rendisin edhe Isa Boletinin ndër njerëzit me rrënjë nga Shala, njëri prej tyre konkretisht nga Shala e Bajgorës.