Qilimi shqiptar: shqiponja e endur në lesh dhe vekët që i shkatërroi lufta

PRIZREN — Në vitet '60 të shekullit XIX, në Prizren ishte përhapur gjerësisht një zeje që nuk kishte as punishte, as mjeshtër me firmë, as treg jashtë oborrit: punimi i qilimave prej leshi. Vegla ishte veku, i ngritur në një dhomë të shtëpisë; dora ishte e gruas; porosia vinte nga vetë familja ose nga xhamia e lagjes. Nga ai vek dolën qilima me truall të kuq dhe bordurë të zezë, me përmasa 4 x 4 ose 4 x 3,5 metra, që shtroheshin nëpër dhoma dhe faltore. Shumica e atyre që u dokumentuan më vonë i përkasin fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX — dhe një pjesë e mirë e tyre sot ekziston vetëm si fotografi, sepse as qilimat, as vekët që i endën nuk e kaluan të plotë shekullin.

Pse ka rëndësi

• Në vitet '60 të shekullit XIX punimi i qilimave prej leshi ishte përhapur gjerësisht në Prizren; në fillim të shekullit XX qyteti kishte një shkollë punëdorash ku vajzat mësonin të endnin e të qëndisnin lesh, pambuk dhe mëndafsh.
• Shumica e qilimave të dokumentuar në rajonin e Prizrenit i përkasin fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX: truall i kuq, bordurë e zezë, përmasa 4 x 4 ose 4 x 3,5 metra.
• Në komunën e Suharekës vekët, furkat dhe shtizat u shkatërruan gjatë luftës së viteve 1998–99; hulumtimi i mbetjeve u bë vetëm në vitin 2003.

Një zeje pa punishte

Qilimat e rajonit të Prizrenit janë punuar në kuadër të artizanatit shtëpiak. Kjo nuk është hollësi terminologjike: do të thotë se prodhimi nuk kishte as kontabilitet, as vulë esnafi, as trashëgimtar profesional. Kur ndalonte shtëpia, ndalonte zeja.

Brenda asaj shtëpie prodhoheshin tri gjëra të ndryshme, që sot ngatërrohen shpesh nën një emër të vetëm. Cerga endej me lesh dhie dhe zbukurohej me vija horizontale me gjerësi të njëjtë ose të ndryshme — të zeza, të bardha, të përhime, të kuqe, ngjyrë kremi e kafeje. Qilimi endej prej leshi me një fletë pëlhure, me një ose dy bordura; në Malishevë endej me tri ose katër fletë. Sixhadeja endej prej leshi ose leshi të përzier me pambuk, me dy fletë pëlhure dhe me thekë në të dy anët.

Vegla ishte një sistem i tërë, jo një objekt: veku — vertikal ose horizontal — furka për tjerrjen e leshit e të linit, shtiza, boshti, çikriku, shtjellci, krehri, dhe gërhana për krehjen e lirit. Ky sistem ishte i vështirë të zëvendësohej: nuk blihej në pazar, trashëgohej. Në fillim të shekullit XX Prizreni kishte edhe një shkollë punëdorash, ku femrat mësonin të endnin e të qëndisnin tekstile prej leshi, pambuku dhe mëndafshi — pra zeja ishte aq e rëndësishme sa u institucionalizua në një qytet osman.

Në anën tjetër të hartës, në Krujë, e njëjta zeje mbijetoi në formë tregtare brenda një pazari mbi 400-vjeçar. Deshire Maja, 60 vjeçe, i ka endur qilimat për 48 vjet dhe e mësoi zanatin nga e ëma; sipas saj, në varësi të modelit dhe përmasave, punimi i një qilimi zgjat nga 7 deri në 21 ditë. Numri thotë më shumë se çdo mbiemër: ky është një objekt ku matet koha e njeriut, jo e makinës.

Gjuha e motiveve

Motivi më i njohur i qilimit shqiptar është shqiponja. Në qilimat e Prizrenit ajo shfaqet e stilizuar mbi një truall të kuq, me bordurë të zezë, e shkëputur dhe e radhitur në linjë vertikale, herë vetëm, herë e ndërthurur me motive florale a gjeometrike të endura me të bardhë e të përhimë. Qilima me këtë motiv u evidencuan në xhaminë e Gazi Mehmet Pashës dhe në disa shtëpi private të qytetit. Në rajonin e Hasit të Prizrenit shqiponja paraqitet edhe në formë natyrore, edhe të stilizuar. Motivi punohej në tërë Rrafshin e Dukagjinit, me qendër Pejën, si dhe në Rahovec, në Semetisht të Suharekës dhe në fshatrat Carrallukë e Damanek të Malishevës.

Pranë saj qëndron një repertor i dendur. Rombi jep qilimat e njohur si me topa, me rombe të stilizuara të radhitura simetrikisht — një i madh në mes dhe nga një i vogël në katër cepat e tij. Gjarpri shfaqet i skematizuar në formë spiraleje dhe vijash zigzage, në Has e në Zhupë. Bretkosa — zhaba — endet në Zhur të rajonit të Lumës dhe në fshatrat e Hasit, ku dalin edhe dallëndyshet e zogjtë në formë natyrore. Në Has dokumentohen po ashtu motive kozmike: dielli dhe ylli me gjashtë cepa. Dhe pastaj e përditshmja, e ngritur në ornament: hajmalia, këmbana, filxhani i kafesë.

Në sixhadetë e rajonit të Lumës, të cilat shërbejnë për falje, në mes qëndron motivi i apsidës së xhamisë, mihrabi, i rrethuar me bordura florale e gjeometrike. Në fshatin Zym të Hasit, ndërkaq, është dokumentuar përparësja e grave në variantin katolik. I njëjti vek, e njëjta dorë, e njëjta gjuhë ornamentesh — dhe dy destinacione të ndryshme kulti. Zeja ishte e popullit, jo e xhamisë a e kishës.

Emrat që nuk përkthehen

Bashkë me motivet, veku prodhonte edhe një fjalor. Në rajonin e Vrrinit motivi i shqiponjës quhej me balanga ose yrnek me shqipe; në Rahovec me balona. Motivi qendror i qilimit ose i sixhadesë quhej tablla e midisit, ndërsa ata në skaje tablla e skajit. Bordura quhej qemer, dhe motivet florale që i ngjanin mollës lul-mollë. Në Opojë topat quheshin lulat e qylymit.

Po ashtu emërtoheshin edhe vetë objektet: janat — të endur prej leshi dhie, që shtroheshin mbi shilte; dekicat — mbulesat e krevatit me thekë; strukat — mbulesat e djepit, të endura prej leshi ose prej pambuku cilësor që quhej bogos; duqit — me dy xhepa të zinj dhe me motive kryqi, rombesh e katrorësh.

Ky është një fjalor që nuk mbijeton dot pa veglën. Kur veku del nga shtëpia, brenda një brezi dalin edhe emrat: askush nuk e quan tablla e midisit një gjë që nuk e end më.

Një hartë e vetme, nga Gora te Kruja

Ajo që dokumentimi tregon më qartë është shtrirja. I njëjti sistem — truall i kuq, bordurë e zezë, shqiponjë e rombe — shfaqet nga Podguri i Prizrenit, ku në fshatin Gënçar gratë endin ende në vek, te Zhupa, ku endet me përmasa të vogla, te Opoja, ku në Bresanë e Brrut të Madh qilimat enden me kombinimin e kuqe-zezë, te Gora, ku ngjyrat karakteristike janë e verdha, ngjyra e kungullit dhe e kuqja, dhe ornamentet përfshijnë zogj, peshq e flutura. Shkon më tej: në Suharekë, Rahovec e Malishevë; në qytetet shqiptare të Maqedonisë; në viset shqiptare të Malit të Zi. Dhe në Shqipëri, ku e njëjta zeje mban emra e forma të tjera — qilima dhe velenxa në Gjirokastër, punime leshi si qilima e rrugica në Përmet, prodhim qilimash në Gramsh, dhe pazari i Krujës si vitrina e saj më e njohur.

Nuk është pra një koleksion traditash lokale që rastësisht i ngjajnë njëra-tjetrës. Është një traditë e vetme e folur në dialekte: konstantja janë materiali, ngjyrat bazë dhe repertori i motiveve; ndryshojnë emrat, paleta dhe përmasat. Katalogimi i qilimave të Prizrenit e nxori këtë vetë, duke i vënë përballë, për krahasim, qilimat e viseve të tjera shqiptare.

1998–99: kur u dogjën vekët

Hulumtimi për qilimat dhe sixhadetë e komunës së Suharekës u krye në vitin 2003, në Leshan, Gurrë, Vneshtar e Semetisht. Përfundimi i tij është një fjali e thatë me pasoja të gjata: më parë në atë komunë kishte vekë, por tani gjenden shumë rrallë dhe gratë endin shumë rrallë — sepse vekët, furkat dhe shtizat u shkatërruan në luftën e fundit në Kosovë, në vitet 1998–99.

Kjo është një humbje e dyfishtë, dhe dallimi është thelbësor. Kur digjet një qilim, humbet një objekt. Kur digjet veku, humbet aftësia për të bërë objektin tjetër. Në një zeje shtëpiake pa punishte e pa treg profesional, vegla është infrastruktura e vetme — dhe ajo nuk zëvendësohet me një blerje. Në Prizren, një qilim me motivin e rombeve u ruajt deri në vitin 1999 në Konakun e Shuaip Spahiut; pas atij viti figuron vetëm në dokumentim.

Shkatërrimi i trashëgimisë materiale gjatë asaj lufte zakonisht numërohet në xhami, kisha, biblioteka e arkiva. Vekët nuk hyjnë në asnjë listë — janë tepër të përditshëm për t'u quajtur monument. Pikërisht prandaj humbja e tyre kalon pa u regjistruar, derisa dikush shkon nëpër fshatra katër vjet më vonë dhe konstaton se nuk ka më.

Kush ende end

Bilanci nuk është vetëm humbje, dhe kjo duhet thënë me po aq saktësi. Në fshatin Gënçar të Podgurit gratë endin ende në vek; në Korishë, përkundrazi, nuk endet dhe as vek nuk gjendet. Në fshatrat e Zhupës — Lubinja e Epërme, Jablanica, Manastirica — gratë endin qilima e sixhade me motivet karakteristike të rajonit, dhe në Reçan organizohet çdo vit panairi i artizanateve dhe i ushqimeve tradicionale, ku ato i ekspozojnë e i shesin prodhimet.

Pjesa e mbetur ruhet si koleksion. Në Sektorin Etnologjik të Kompleksit Monumental të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit janë ekspozuar pesë qilima nga Prizreni, disa furka, një vek horizontal me pajisjet e tij, gërshërë dhe një gjilpërë e madhe qepjeje. Në muzeun e shkollës së Tërpezës, në Malishevë, ndodhen pjesë vekësh: një drugëz e vogël dhe një e madhe, shpata, çekërku dhe gërhana për krehjen e lirit. Në vitin 2012, për Ditët e Trashëgimisë Evropiane, ekspozita Bota magjike e qilimave të Prizrenit paraqiti 200 fotografi dokumentare të cergave, qilimave e përparëseve të rajonit dhe 20 modele qilimash.

Arkivi që duhet ribërë çdo brez

Një dorëshkrim ruhet duke mos e prekur. Një qilim ruhet vetëm duke u endur sërish. Kjo është pjesa që e bën trashëgiminë tekstile më të brishtë se ajo e gurit apo e letrës: ajo nuk ka origjinal që të mbijetojë vetëm; ka vetëm një zinxhir duarsh, dhe çdo hallkë që këputet e merr me vete një pjesë të repertorit — një motiv, një emër, një mënyrë ngjyrosjeje.

Prandaj panairi i Reçanit dhe katalogu i vitit 2012 nuk janë folklor dekorativ. Janë dy forma të ndryshme të së njëjtës punë: njëra e mban zinxhirin të gjallë, tjetra e regjistron atë që zinxhiri tashmë e ka lëshuar. Të dyja duhen, dhe asnjëra nuk e bën punën e tjetrës.

Burimet:

• Shpresë Siqeca, «Bota magjike e qilimave të Prizrenit / Magic World of Prizren Carpets», Gjeçovi — Prizren, 2012 (Trashëgimia Kulturore pa Kufij — zyra në Kosovë) — katalogimi i qilimave, cergave dhe sixhadeve të Prizrenit, Dragashit, Suharekës, Rahovecit e Malishevës: motivet, emërtimet vendore, veglat dhe gjendja e zejes.
• Telegrafi — «Tradita e punimit të qilimave në tezgjah» (2019) — llojet e vekut, procesi i endjes dhe motivet në praktikën e sotme artizanale të Krujës.
• Anadolu Agency — «Artizanët e Pazarit të Krujës ruajnë traditat shqiptare» — dëshmia e endëses Deshire Maja, kohëzgjatja e punimit të një qilimi dhe mosha e pazarit të Krujës.
• Wikipedia (shqip) — «Artizanati Shqiptar» — shtrirja e prodhimit të qilimave dhe e punimeve prej leshi në Gjirokastër, Përmet e Gramsh.

— Redaksia ZHURMA