Ura e Vezirit: 200 metra gur mbi Drin, shtatë vjet ndërtim, tritol më 1978

KUKËS — Kur Edith Durham kaloi më 1909 nëpër Malzi, shënoi në kujtimet e saj një urë që e ndali në vend: «Ura e Vezirit, një urë madhështore me shtatë harqe, të gjitha të ndryshme, por efekti në tërësi ishte i mahnitshëm. Ajo është një vepër e një artisti të madh, sepse nuk mund të parafytyrohet gjë më e harmonizuar me panoramën përreth», citon Shqiptarja udhëtaren angleze. Sot ajo urë nuk ekziston: më 1978 u hodh në erë me tritol dhe vendin ku qëndroi për dy shekuj e mbulon liqeni i Fierzës.

Pse ka rëndësi

• Ura e Vezirit mbi Drinin e Bashkuar, rreth 200 metra e gjatë, cilësohet nga Shqiptarja si vepra më e madhe monumentale e inxhinierike që ndërtoi Perandoria Osmane në Ballkan rreth viteve '70 të shekullit XVIII.
• Ajo qëndronte në nyjën ku lidheshin rrugët Shkodër–Prizren dhe Shkodër–Gjakovë — arteria që bashkonte Shqipërinë Veriore me Kosovën.
• U shkatërrua përfundimisht më 1978 për liqenin e hidrocentralit të Fierzës; sipas Wikipedia-s anglisht, nga urat e periudhës osmane në Shqipëri kanë mbijetuar vetëm 72.

Historinë e emrit e tregon Shqiptarja, në shkrimin e Ali Hasanit. Mehmet Pashë Bushati, veziri i Shkodrës, duke udhëtuar për në Kosovë u prit në një darkë pune nga paria e fshatrave Spas, Pistë, Trun, Lajthizë e Sakat, në shtëpinë e Halil Agë Sakatit. Aty burrat e zonës i kërkuan një urë mbi Drinin e Bashkuar. Veziri u përgjigj pozitivisht: dërgoi specialistët e vet për të studiuar vendin dhe për të hartuar projektin, dhe ura që doli prej tij mori emrin e tij.

Ndërtimi, sipas të njëjtit burim, zgjati shtatë vjet dhe mblodhi qindra punëtorë e specialistë, disa prej tyre dibranë — mjeshtër guri nga ana tjetër e maleve. Të dhënat gojore që sjell Shqiptarja ruajnë deri edhe recetën e llaçit: gurët gëlqerorë u dogjën në furra, u shuan me ujë në gropa, u mbuluan me dhé dhe u lanë pesë vjet për staxhionim, sa të forcohej gëlqerja; gjatë përdorimit, thuhet, ajo u përzie edhe me të bardhë vezësh. Banorët e zonës përreth, sipas gojëdhënës që përcjell po Shqiptarja, paguan për ndërtimin një taksë të veçantë — taksën e urës.

Vepra që doli nga këto duar përshkruhet me saktësi të njëjtë nga Shqiptarja dhe nga Wikipedia e shqipes: 200 metra gjatësi, pesë harqe me madhësi të ndryshme, ku tre të mesit ishin më të mëdhenjtë dhe harku qendror ngrihej 20 metra, ndërsa dy harqet anësorë mbështeteshin në shpatet e malit. Këmbët e urës qëndronin mbi shkëmbinj të fortë gabrorë, dhe mbi pilat mbështetëse ishin hapur 13 dritare me harqe në formë lundre, që shkarkonin ujin e tepërt në prurjet e mëdha të Drinit. Traseja nuk ishte e rrafshët, por me ngjitje e zbritje, për shkak të dy gungave mbi harqet kryesore. Durham, nga ana e saj, numëronte shtatë harqe «të gjitha të ndryshme»; mospërputhjen mes shtatë harqeve të saj dhe pesë harqeve të burimeve shqiptare asnjë nga burimet e sotme nuk e sqaron.

Ura nuk qëndronte vetëm. Në krahun e saj jugor, shkruan Shqiptarja, ngrihej një ndërtesë njëkatëshe që shërbeu fillimisht si strehë për mjeshtrit, pastaj si pikë doganore osmane dhe në fund si han për udhëtarët — «Hani i Urës së Vezirit» — me burimin e ujit të pijshëm «Kroi i Hanit» fare pranë. Vendndodhja ishte nyja më strategjike e kohës: aty lidheshin rruga Shkodër–Prizren, rruga Shkodër–Gjakovë dhe rruga Fandë–Qafë Kumbull–Shkodër. Karvanët që kalonin mbi Drin lidhnin tregjet e Shkodrës me ato të Prizrenit e të Gjakovës — një arterie që mbante bashkë hapësirën shqiptare në të dy anët e maleve. Wikipedia e shqipes kujton në të njëjtën frymë se në kullat e Kukësit të Vjetër, sot nën ujë, mbaheshin kuvende dhe priteshin patriotë e ushtarë nga Kosova.

Për datimin, burimet ndahen. Shqiptarja e vendos ndërtimin rreth viteve '70 të shekullit XVIII dhe ia atribuon Mehmet Pashë Bushatit; Wikipedia e shqipes, në zërin për arkitekturën e Kukësit, shkruan se ura u ngrit në fillim të shekullit XVII nga Hydarerdi Pasha. Cili datim është i sakti, nuk është konfirmuar. E qartë është se ura bënte pjesë në një brez të tërë urash osmane të krahinës, të cilin po Wikipedia e shqipes e rendit: Ura e Ndërmjetme mbi Drinin e Bardhë, e ngritur nga bushatllinjtë, dhe Ura e Lumës — «ura e Djallit», turqisht shejtan kuprisi — e Sinan Pashë Topojanit, e lartë e me dy harqe mbi lumin Luma.

Shkatërrimi erdhi në tri valë, të dokumentuara nga Shqiptarja. Më 1914, forcat serbe, në rrugëtimin e tyre drejt Shqipërisë e të ndjekura nga ushtritë austro-hungareze, e minuan urën dhe e bënë të pakalueshme. Më 1968, mbi strukturën e dëmtuar u vendos një urë druri, për të lidhur me rrugë automobilistike Krumën me Kukësin. Dhe më 1978, me ndërtimin e liqenit dhe të hidrocentralit të Fierzës, ura u hodh në erë me tritol: zona ujëmbledhëse duhej liruar nga drurët, shkurret e ndërtimet, dhe bashkë me to u hoq nga mesi edhe vepra që Shqiptarja e quan konstruksioni inxhinierik më i realizuar i kohës së vet mbi Drinin e Bashkuar. Vetë Kukësi i Vjetër, shenjon Wikipedia e shqipes, u mbulua nga uji dhe rrënojat e tij gjenden sot nën liqen.

Sot Shqipëria numëron, sipas Wikipedia-s anglisht, 90 ura me status monumenti të trashëgimisë kulturore, ndërsa nga periudha osmane kanë mbijetuar vetëm 72 ura. Ura e Vezirit nuk është mes tyre. Prej saj kanë mbetur, siç shkruan Ali Hasani te Shqiptarja, vetëm fotografitë dhe ndonjë kronikë filmike në arkivin e ish-Kinostudios «Shqipëria e Re» — dhe një tregim që tashmë nis si përrallë: na ishte një herë një urë, në Malzi të Kukësit, mbi Drinin e Bashkuar.

Burimet:

• Shqiptarja — historia e ndërtimit dhe e shkatërrimit të Urës së Vezirit
• Wikipedia (shqip) — arkitektura e Kukësit dhe urat osmane të krahinës
• Wikipedia (anglisht) — urat e Shqipërisë dhe 72 urat osmane të mbijetuara

— Redaksia ZHURMA