Havzi Nela: poeti që diktatura e vari në sheshin e Kukësit (1988)

Havzi Nela (Kollovoz, Kukës, 20 shkurt 1934 — Kukës, 10 gusht 1988) ishte mësues dhe poet, i varur në mesin e sheshit të Kukësit në agimin e 10 gushtit 1988 — ekzekutimi i fundit publik i një krijuesi në Shqipërinë komuniste. Jeta e tij përmbledh një përplasje të tërë midis dy fuqive që regjimi nuk arriti kurrë t'i pajtonte: shtetit që kërkonte heshtjen, dhe fjalës që nuk pranoi të heshtte. Nela nuk vdiq për një komplot as për një armë — vdiq për vargje. Dhe pikërisht ngaqë e vranë për fjalën, historia e tij i takon asaj radhe të gjatë krijuesish shqiptarë që një shtet i mbyllur u përpoq t'i shkulte nga kujtesa e kombit, dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht.

Një mësues në malet e Kukësit

Nela lindi më 20 shkurt 1934 në fshatin Kollovoz të Kukësit, në një prej trevave më të thella e më të varfra të vendit. Në mjerim të skajshëm mbaroi shkollën fillore dhe të mesme, dhe që në bankat e gjimnazit nisi të kundërshtonte atë që e shihte si padrejtësi të pushtetit të ri. Studimet e larta për mësuesi i ndoqi me korrespondencë pranë Institutit të Lartë Pedagogjik të Shkodrës — një rrugë e vështirë për një djalë mali, e ndërprerë të paktën një herë me përjashtim për "arsye ideologjike". U bë mësues dhe dha mësim nëpër fshatra e qytete të Kukësit — Krumë, Lojmë, Shishtavec — derisa më 1967 u transferua në Topojan. Në atë profesion të thjeshtë qëndronte tashmë fara e konfliktit: një mësues që u mëson fëmijëve të lexojnë është, në thelbin e tij, një njeri që beson te fjala; dhe fjala ishte pikërisht ajo që shteti kërkonte ta kontrollonte deri në rrënjë.

Arratisja drejt Kosovës, 1967

Përplasja shpërtheu kur nxënësit lexuan një poezi të tijën me përmbajtje të papranueshme për pushtetin. Nën kërcënimin e ndjekjes penale, Havzi Nela dhe e shoqja, Lavdija, morën një vendim të dëshpëruar: më 26 prill 1967 kaluan fshehurazi kufirin drejt Kosovës — atëherë pjesë e Jugosllavisë. Por streha nuk erdhi. Forcat jugosllave i arrestuan pranë Prizrenit dhe, më 6 maj 1967, ua dorëzuan mbrapsht autoriteteve shqiptare. Ishte një nga ato dorëzimet kufitare që tregonin se, për një shqiptar që kërkonte lirinë, të dy anët e kufirit mund të ktheheshin në grackë. Më 22 maj 1967, gjykata e rrethit të Kukësit e dënoi Nelën me pesëmbëdhjetë vjet burg për "tradhti e braktisje të atdheut"; Lavdija mori dhjetë vjet. Familja u shpërbë me një goditje të vetme, dhe fjala "kufi" u ngulit në biografinë e tij si një plagë e dyfishtë.

Burrel e Spaç: fjala që nuk u thye

Vitet që pasuan i kaloi në dy prej emrave më të rëndë të gjeografisë së burgjeve komuniste: Burgu i Burrelit dhe kampi i punës i Spaçit. Në minierën e Spaçit, ku të burgosurit politikë nxirrnin bakër e pirit nën norma çnjerëzore, Nela nuk u përul. Më 8 gusht 1975 dënimit të tij iu shtuan edhe tetë vjet të tjera — sipas dosjes, për "agjitacion e propagandë armiqësore", ndërsa dëshmitë e kohës e lidhin shtimin me pjesëmarrjen e tij në organizimin e një kryengritjeje brenda burgut kundër kushteve çnjerëzore. Është një detaj që rrëfen shumë: një poet që, i mbyllur nën tokë, zgjodhi sërish të ngrinte zërin. Nga viti në vit, shteti shtonte litarë të padukshëm mbi një njeri që refuzonte të pranonte se fjala e tij ishte krim.

Internimi në Arrën

Më 19 dhjetor 1986 Nela doli më në fund nga burgu — por jo në liri. Më 12 tetor 1987 u internua për pesë vjet në fshatin e largët Arrën, i mbyllur brenda një hapësire të ngushtë ku çdo lëvizje mbikëqyrej. Internimi ishte forma "e butë" e dënimit që regjimi rezervonte për ata që i kishte thyer trupërisht por jo shpirtërisht: liri e rreme brenda një burgu pa mure. Edhe atje, në vitet e fundit të diktaturës, kur muri i Berlinit numëronte ditët e tij të fundit, Nela vazhdoi të shkruante. Pikërisht kjo këmbëngulje — një njeri i internuar që nuk pranon të heshtte kur regjimi po jepte shpirt — do të bëhej justifikimi i fundit për ta hequr qafe.

Litari në sheshin e Kukësit

Në gjyqin e fundit akuzat u ndërtuan mbi "terrorizëm, tentativë për arratisje dhe mbajtje arme pa leje" — një thurje e njohur, ku pesha e vërtetë e "krimit" ishte fjala, kurse akuzat e tjera ishin veshja ligjore. Më 24 qershor 1988 Gjykata e Lartë hodhi poshtë ankimin; dënimin me vdekje e miratoi Ramiz Alia, kryetar i Presidiumit të Kuvendit Popullor. Në agimin e 10 gushtit 1988, rreth orës dy të natës, Havzi Nela, 54 vjeç, u var në mes të Kukësit. Trupi i tij u la i ekspozuar publikisht gjithë ditën — një mësim frike i vendosur në qendër të qytetit, që të gjithë ta shihnin. Në mesnatë funksionarët e hoqën dhe e flakën, në një vend të pazbuluar, brenda gropës vertikale të lënë nga heqja e një shtylle druri. Regjimi nuk deshi t'i linte as varr: një njeri që kishte jetuar për fjalën duhej të zhdukej pa emër, pa gur, pa gjurmë.

Havzi Nela mbeti krijuesi i fundit i ekzekutuar publikisht nga diktatura shqiptare. Pak muaj më vonë regjimi që e vari nisi vetë të shembej.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e tij nga hija. Në vitin 1993 eshtrat e tij u gjetën pranë liqenit të Kukësit dhe u nderuan me një varrim njerëzor, i pari që regjimi ia kishte mohuar. Shteti i ri i akordoi pas vdekjes titullin "Martir i Demokracisë", ndërsa në sheshin ku u var u vendos busti i tij, vepër e skulptorit kuksian Ilmi Hoxha — fytyra e poetit kthyer pikërisht atje ku pushteti kishte dashur ta shndërronte në paralajmërim. Vargjet e tij, të mbijetuara e të mbledhura pas viteve '90, e rreshtojnë Nelën në traditën e gjatë të fjalës shqipe si akt qëndrese. Në poezinë e tij të njohur "Kur të vdes" — "Kur të mësoni se kam vdekë, / kur të thoni: 'Ndjesë pastë'" — poeti fliste me qetësinë e njeriut që e dinte fundin dhe nuk e trembej.

Historia e Havzi Nelës nuk qëndron e vetme. Ashtu si regjisori Kujtim Spahivogli, i dëbuar nga skena për "aromën" e artit të lirë, apo shkrimtarë të tërë brezash që diktatura u përpoq t'i fshinte, Nela i takon asaj rrjete krijuesish shqiptarë të prerë me qëllim — nyja të një kulture që shteti zgjodhi t'i këpuste. Por fjala e shkruar ka një kokëfortësi që litari nuk e mund: emri i tij u kthye, ndërsa emri i xhelatëve u tret. Në këtë kthim qëndron mësimi i vërtetë i jetës së tij — se një komb që ruan poetët e vet të vrarë ruan në të vërtetë vetveten.