Jakup Ferri

Kur Kongresi i Berlinit ia caktoi Plavën e Gusinë Malit të Zi në korrik 1878, vendimi i Fuqive kishte një emër njerëzor te kufiri ku duhej zbatuar: Jakup Ferri. Malësor i Plavës nga fisi i Kuçit, komandant i caktuar nga Ali pashë Gucia për mbrojtjen e qytetit, ai ra te Nokshiqi më 4 dhjetor 1879 — në betejën që e ndali ushtrinë malazeze dhe i dha Lidhjes së Prizrenit fitoren e saj të rrallë me armë. Por jeta e tij mban të gjithë mësimin e credo-së sonë: një burrë që e mohoi dy herë harta — një herë nga Fuqitë që e shitën tokën e tij pa e pyetur, dhe një herë, gati një shekull më vonë, nga vetë shteti shqiptar që ia fshiu emrin nga lista e dëshmorëve për arsye politike. Vetëm pas vitit 1990 iu kthye vendi.

Një rrjet i shkruar në gjak fisi

Jakup Ferri lindi rreth vitit 1832 në Plavë, në një familje me prejardhje nga fisi i Kuçit — të parët e tij kishin ardhur nga malet e Kuçit te Podgorica e më pas u vendosën në Plavë. Vetë origjina e tij është një hartë e vogël e botës shqiptare para kufijve shtetërorë: një rrjet farefisnie e besëlidhjeje që shtrihej përtej grykave malore, pavarësisht se cili perandori e quante atë tokë të vetën. Martesa e lidhi edhe më ngushtë me bërthamën e qëndresës: gruan e tij, Pembën, e kishte kushërirë të Ali pashë Gucisë, udhëheqësit të Lidhjes në krahinë. Kur erdhi ora e mbrojtjes, lidhjet e gjakut u bënë lidhjet e komandës.

Komandanti i Plavës

Pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit në 1878, Ali pashë Gucia e caktoi Jakup Ferrin përgjegjës për organizimin e mbrojtjes së Plavës. Detyra e tij nuk ishte vetëm ushtarake. Komiteti i shpëtimit kombëtar e ngarkoi të vizitonte fiset fqinje shqiptare për t'i bashkuar në një besëlidhje të vetme, dhe u vendos që të ardhurat e vakëfit të Plavës t'i përdorte për të lidhur krerët malësorë në aleancë. Pikërisht ky është mekanizmi i vërtetë i rrjetit shqiptar: jo një ushtri e rregullt me thesar shtetëror, por besë, farefisni e burime të mbledhura grusht më grusht, të shndërruara në një forcë të aftë t'i bënte ballë një shteti.

Nokshiqi, 4 dhjetor 1879

Kur Mali i Zi u vu të merrte në dorëzim tokat e premtuara nga Shën-Stefani e Berlini, çetat e Lidhjes e pritën të armatosura. Te Nokshiqi (Novšiće), afër Plavës, forcat shqiptare nën Ali pashë Gucinë — me Jakup Ferrin ndër komandantët — thyen batalionet malazeze të komanduara nga Marko Miljanovi. Beteja u mbyll me fitore të Lidhjes. Jakup Ferri ra në këtë qëndresë dhe hyri menjëherë në kujtesën kombëtare si një nga dëshmorët e parë të mbrojtjes së trojeve. Ushtarakisht mësimi ishte i prerë: një mobilizim malësorësh ndali një ushtri shtetërore — fitorja ishte e tyre në fushë, jo dhuratë e dhënë nga ndonjë kancelari.

Por fitorja në fushë nuk e ndryshoi hartën. E bllokuar te Plava e Gusia, koncerti evropian thjesht zhvendosi çmimin diku tjetër: Malit të Zi iu dha në vend të tyre qyteti shqiptar i Ulqinit. Gjaku i derdhur te Nokshiqi ndryshoi vetëm detajin e hartës — jo parimin se harta vizatohej diku tjetër. Ky është fati që Jakup Ferri e ndan me të gjithë rrjetin: dinte të fitonte në terren shumë para se t'i lejohej një karrige në tryezë.

Dëshmori që u mohua nga shtëpia

Vdekja e tij u kthye menjëherë në këngë. Jakup Ferri u bë figurë e poezisë popullore shqiptare dhe boshnjake, krah për krah me Ali pashë Gucinë, dhe zuri vend në Lahutën e Malcís të Gjergj Fishtës — epi që e ngriti qëndresën e veriut në mit kombëtar. Kjo është gjysma e parë e tregimit: një heroizëm i mbajtur gjallë nga goja e popullit kur asnjë shtet nuk ia ruante kujtimin.

Gjysma e dytë është më e hidhur. Në vitin 1979, kur shteti komunist shqiptar përpiloi listën zyrtare të «Heronjve të Kombit», emri i Jakup Ferrit u la jashtë — jo për ndonjë cen të qëndresës së tij, por për shkak të lidhjeve të familjes Ferri me Ballin Kombëtar gjatë Luftës së Dytë Botërore. Heroi i 1879-s u dënua me harresë për politikën e pasardhësve të tij gati një shekull më vonë. Vetëm pas rënies së regjimit, pas vitit 1990, emri iu rehabilitua. Mësimi i rrjetit shqiptar këtu rrotullohet nga jashtë brenda: i njëjti popull që e këndoi mund edhe ta fshijë, kur kujtesa i nënshtrohet llogarisë politike. Të kujtosh saktë — me faktet, jo me mitin, dhe pa e lejuar asnjë pushtet t'i fshijë emrat që nuk i pëlqejnë — është vetë akti që ky muze e merr përsipër.