Çarshia e Madhe e Gjakovës: gjysmë mijëvjeçari tregti, e djegur më 1999, e ringritur

GJAKOVË — Në zemër të qytetit shtrihet Çarshia e Madhe, bazari më i vjetër dhe për shekuj më i madhi në Kosovë — një rrjet rrugicash me qindra dyqane druri të radhitura ballë për ballë, ku Gjakova ndërtoi emrin e saj si qytet zejtarësh dhe tregtarësh. Origjina e saj lidhet me shekujt XVI–XVII, kur Gjakova u zhvillua si nyjë tregtare në rrugët e karvaneve që lidhnin Shkodrën, Prizrenin dhe qendrat e Perandorisë Osmane.

Në kulmin e vet, çarshia numëronte mbi pesëqind dyqane, të organizuara sipas esnafeve — reparteve zejtare ku secili mjeshtëri kishte rrugicën e vet: saraçët që punonin lëkurën dhe takëmet e kuajve, argjendarët, farkëtarët, tabakët, terzinjtë. Kjo ndarje sipas zanatit nuk ishte thjesht praktike; ishte një rend shoqëror, ku esnafi rregullonte çmimet, cilësinë dhe nderin e mjeshtërisë.

Xhamia e Hadumit dhe zemra e çarshisë

Në qendër të kompleksit ngrihet Xhamia e Hadumit, e ndërtuar në fund të shekullit XVI (rreth 1594–1595) me porosinë e Hadum Sulejman Agës — një nga xhamitë më të vjetra të Kosovës, e njohur për zbukurimet murale dhe oborrin me çezmë e varreza. Pranë saj qëndronte një bibliotekë e vjetër me dorëshkrime, si dhe Sahat Kulla, kulla e orës që ritmonte ditën e tregtarëve. Rreth këtij bërthame fetare e tregtare u rrit çarshia për katër shekuj.

1999: zjarri

Gjatë luftës së Kosovës, në pranverën e vitit 1999, forcat serbe i vunë zjarrin një pjese të madhe të çarshisë. Qindra dyqane druri u shkrumbuan, ndërsa kompleksi i Xhamisë së Hadumit pësoi dëme të rënda dhe biblioteka historike u shkatërrua. Djegia e bazarit nuk ishte dëm i rastësishëm lufte: si në shumë qendra shqiptare, godinat që mbanin kujtesën e qytetit u bënë shënjestër.

Ringritja

Pas luftës, çarshia u rindërtua gradualisht gjatë viteve 2000, duke ruajtur pamjen osmane të dyqaneve prej druri me çati të mbuluara dhe fasada të ulëta. Rindërtimi u mbështet nga institucionet e trashëgimisë kulturore dhe komuniteti vendor, dhe sot Çarshia e Madhe është monument i mbrojtur kulturor — njëkohësisht treg i gjallë zejtarësh dhe destinacion trashëgimie. Ashtu si kullat prej guri të Dukagjinit, ajo dëshmon se arkitektura popullore shqiptare mbijetoi si trashëgimi edhe kur u sulmua si simbol.

Pse ka rëndësi

Çarshia e Gjakovës është më shumë se një bazar i vjetër: është arkiv i gjallë i mënyrës si funksiononin qytetet shqiptare para industrisë — me zanate, esnafe dhe një ekonomi që mbahej brenda mureve të veta. Djegia e saj më 1999 dhe ringritja e mëpasme e bëjnë atë dëshmi të dyfishtë: të dhunës që synoi kujtesën, dhe të vullnetit që e rindërtoi atë tullë për tullë e trari për trari.

Burimet: regjistri i Trashëgimisë Kulturore të Kosovës; dokumentacioni për Xhaminë e Hadumit; raportet e dëmeve të luftës 1998–1999 mbi trashëgiminë kulturore; literatura etnografike mbi esnafet dhe zejet e Gjakovës.