Masakra e Mejës

Në agimin e 27 prillit 1999, forcat serbe mblodhën mijëra fshatarë të dëbuar nga e gjithë lugina e Rekës së Keqe drejt një pike kontrolli te fshati Meja, mes Gjakovës dhe Junikut. Ndanë burrat dhe djemtë — nga rreth 14 deri në 60 vjeç — nga gratë e fëmijët, i rreshtuan anës rrugës dhe i pushkatuan në grupe. Brenda një dite u vranë rreth 377 njerëz; është masakra më e madhe e vetme e Luftës së Kosovës. Pastaj shteti serb bëri atë që kishte bërë te Reçaku e te Izbica: i ngarkoi trupat në kamionë, i çoi qindra kilometra brenda Serbisë dhe i varrosi fshehurazi te Batajnica, pranë Beogradit — një përpjekje për ta vrarë Mejën dy herë, njëherë në jetë e njëherë në kujtesë.

Çfarë ndodhi

Rekë e Keqe është një grup fshatrash shqiptare në komunën e Gjakovës, mes qytetit dhe malësisë së Junikut. Në prill 1999, katër javë pas nisjes së fushatës ajrore të NATO-s, ajo qe bërë tashmë skenë e dëbimit sistematik. Më 21 prill një pritë e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) vrau disa policë serbë pranë Mejës, mes tyre komandantin e njohur Milutin Prašević. Hakmarrja nuk qe një sulm i vetëm, por një operacion i planifikuar — i njohur në dokumentet gjyqësore si Operacioni Reka — që sipas vërtetimeve të ICTY-së ishte përgatitur më herët dhe synonte «neutralizimin» e një treve të tërë.

Në agimin e 27 prillit, njësi të ushtrisë jugosllave (VJ), të policisë serbe (MUP) dhe paramilitarë rrethuan fshatrat e luginës — Meja, Korenica, Orize, Ponoshec, Racaj, Ramoc, Madanaj, Nivokaz, Dobrosh e të tjerë — dhe i shtynë banorët në kolona drejt Gjakovës. Në pikën e kontrollit te Meja, burrat dhe djemtë mes 14 e 60 vjeç u nxorën nga kolonat familjare. Gratë e fëmijët u lejuan të vazhdonin drejt kufirit shqiptar; burrat u morën mënjanë dhe u qëlluan me armë automatike. Trupat u lanë anës rrugës e nëpër ara. Njëra ndër viktimat më të reja qe Klaudia Malaj, 15 vjeçe — mes të paktën katër grave të vrara po atë ditë.

Kronologjia

21 prill 1999 — Pritë e UÇK-së pranë Mejës vret disa policë serbë, mes tyre komandantin Milutin Prašević.
27 prill 1999, agim — VJ, MUP e paramilitarë rrethojnë luginën e Rekës së Keqe; dëbojnë banorët në kolona drejt pikës së kontrollit te Meja.
27 prill 1999 — Burrat 14–60 vjeç ndahen nga familjet dhe pushkatohen në grupe; rreth 377 të vrarë brenda ditës.
28 prill 1999 — Të mbijetuarit kalojnë kufirin te Morina; hetuesit e Human Rights Watch, që prisnin refugjatët atje, mësojnë për masakrën po atë mëngjes.
Maj–qershor 1999 — Trupat transportohen me kamionë brenda Serbisë dhe fshihen në varreza masive te qendra policore e stërvitjes në Batajnicë, pranë Beogradit.
2001 e pas — Zbulohen varrezat e Batajnicës; nis identifikimi. Deri në 2008, rreth 345 viktima identifikohen e kthehen; 32 mbeten të zhdukur.

Gjeometria e një spastrimi

Meja nuk qe kaos, por metodë. Dëbimi i tërthortë i fshatrave përreth drejt një pike të vetme, ndarja e meshkujve në moshë lufte, ekzekutimi në grupe, pastaj heqja e trupave — e gjithë kjo tregon një zinxhir komande, jo një shpërthim vendor dhune. Pikërisht këtë vërtetoi më vonë Tribunali i Hagës: ky nuk ishte krim i disa ushtarëve të shfrenuar, por pjesë e një fushate të orkestruar nga maja e shtetit. Logjika ishte ajo e ndëshkimit kolektiv — një popullsi e tërë civile e goditur për rezistencën e UÇK-së, sipas parimit se çdo burrë shqiptar në moshë lufte ishte, në sytë e forcave serbe, luftëtar i mundshëm. Është e njëjta logjikë që solli Reçakun, Izbicën, Suharekën e Krushën; Meja është hallka e saj në perëndim, në luginën e Gjakovës.

Mohimi si armë

Ashtu si te Izbica, krimi nuk mbaroi me pushkatimin. Në javët në vijim forcat serbe u kthyen, i nxorën trupat dhe i transportuan me kamionë-frigoriferë brenda Serbisë, ku i varrosën në varreza masive te baza policore e Batajnicës, në periferi të Beogradit. Kur këto varreza u zbuluan pas rrëzimit të Millosheviçit, ato nxorën në dritë qindra trupa shqiptarësh të Kosovës — mes tyre viktima të Mejës, të Suharekës e të masakrave të tjera të vitit 1999. Zhvendosja e trupave qindra kilometra larg vendit të krimit nuk ishte panik logjistik; ishte fshirje e qëllimshme e provës. Mohimi këtu nuk është thjesht gënjeshtër pas krimit — është vazhdim i tij: pas jetës, hiqet edhe gjurma, që të mos mbetet as varr për të kujtuar.

Drejtësia dhe kujtesa

Meja zë vend qendror në vërtetimet gjyqësore të ICTY-së. Në çështjen Prokurori kundër Milutinović e të tjerëve (2009) dhe në atë kundër Vlastimir Đorđeviçit, gjykata gjeti fajtorë disa nga zyrtarët më të lartë të aparatit ushtarako-policor serb — mes tyre Sreten Lukić, Nebojša Pavković, Vladimir Lazarević, Dragoljub Ojdanić e Vlastimir Đorđević — për fushatën e dëbimit e të vrasjeve në Kosovë, ku Reka e Keqe përmendet shprehimisht. Më vonë EULEX-i (2013) dhe prokuroria e Kosovës (aktakuza e dhjetorit 2023, me dhjetëra të pandehur) e mbajtën gjallë ndjekjen për autorët e drejtpërdrejtë. Sot 27 prilli shënohet në Kosovë si Dita Kombëtare e Personave të Zhdukur; te Meja ngrihet përmendorja ku çdo vit kujtohen emrat e viktimave. Kujtesa këtu është akti i fundit i qëndresës — refuzimi për ta lënë shtetin që vrau dhe fshehu trupat, të shkruajë edhe versionin përfundimtar të asaj që ndodhi.

Brenda rrjetit shqiptar — të kuptuarit e shqiptarëve si një botë e ndarë e goditur me dhunë nga jashtë — Meja është pika ku ndëshkimi kolektiv mori formën e tij më të pastër: një luginë e tërë e zbrazur brenda një dite, dhe pastaj një shtet që u përpoq të mos linte as trupat për të dëshmuar. Që Meja të mos zhbëhej, u desh kufiri i Morinës ku dëshmitarët rrëfyen ende me gjak në rroba, u deshën varrezat e Batajnicës që folën kundër vullnetit të atyre që i mbushën, dhe u desh një përmendore ku emrat lexohen me zë çdo prill.

Harta mendore