Regnum Albaniae: mbretëria e Arbërisë e vitit 1272

Më 21 shkurt të vitit 1272, në oborrin e Karlit I Anzhu, mbërriti një delegacion fisnikësh dhe qytetarësh nga Durrësi. Aty u nënshkrua një besëlidhje, dhe Karli u shpall — me fjalët e kohës — Rex Albaniae, Mbret i Arbërisë, "me pëlqimin e përbashkët të peshkopëve, kontëve, baronëve, ushtarëve dhe qytetarëve". Për herë të parë në histori, një shtet mbante zyrtarisht emrin e Arbërisë. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e Regnum Albaniae: jo në qëndrueshmërinë e tij, që ishte e brishtë, por në faktin se emri i një populli u bë emri i një mbretërie.

Nga Viterbo te Durrësi

Rruga drejt vitit 1272 kalon nga diplomacia perëndimore. Me Marrëveshjen e Viterbos, të nënshkruar më 24 dhe 27 maj 1267, Karli I Anzhu — tashmë mbret i Sicilisë — fitoi të drejtat mbi zotërimet që dikur i kishin përkitur Manfredit në brigjet e Arbërisë, si dhe pretendimet mbi Perandorinë e shuar Latine të Konstandinopojës. Viterbo nuk ishte thjesht një kontratë trashëgimie; ishte plani i një perandorie të re mesdhetare, ku Arbëria do të shërbente si urë drejt Lindjes.

Gjatë vitit 1272 fortesat e Vlorës, Kaninës dhe Beratit, që i kishin mbajtur për Manfredin, iu dorëzuan Karlit, dhe shpejt pas tyre forcat e tij hynë në Durrës. Mbi këtë bazë, dhe mbi marrëveshjen me fisnikët vendës, u ngrit Regnum Albaniae. Territori i tij shtrihej nga zona e Durrësit në jug përgjatë bregut deri në Butrint — një rrip bregdetar që përfshinte disa nga qytetet mesjetare arbërore më të rëndësishme.

Një mbretëri pa mbret të pranishëm

Karli nuk e vizitoi kurrë mbretërinë e tij të re. Regnum Albaniae ishte një bashkim personal me Mbretërinë Anzhuine të Sicilisë e më vonë të Napolit; sundohej përmes një Vikari të Përgjithshëm (Vicarius generalis), me kryeqytet Durrësin. Kjo strukturë e bën mbretërinë arbërore të vitit 1272 të dallueshme nga formacionet që e paraprinë. Ndryshe nga Principata e Arbërit, shteti i derës së Progonëve që kishte lulëzuar pak dekada më parë rreth Krujës, kjo nuk ishte një formë vetëqeverisjeje arbërore: ishte një strukturë perëndimore e mbivendosur mbi një shoqëri arbërore.

Megjithatë, lindja e saj nuk ishte thjesht pushtim. Fisnikët arbër e zgjodhën Karlin; ata e panë mbretin perëndimor si mbrojtës ndaj rikthimit bizantin pas ringjalljes së Perandorisë nën Mihailin VIII Paleolog. Kjo është një temë që përsëritet në tërë historinë e Arbërisë mesjetare: zotët vendës luanin midis Romës dhe Konstandinopojës, midis Perëndimit latin dhe Lindjes ortodokse, duke kërkuar atë aleancë që do t'u ruante autonominë.

Beteja për Beratin dhe rrëgjimi i ëndrrës

Ëndrra anzhuine për të marshuar drejt Konstandinopojës u thye nën muret e Beratit. Në dhjetor të vitit 1280 ushtria anzhuine rrethoi kalanë e Beratit, fortesën që kontrollonte rrugën drejt zemrës bizantine. Por në pranverën e vitit 1281 mbërriti një forcë ndihmëse bizantine, e cila zuri në pritë dhe kapi komandantin anzhuin, Hugo de Sully-n. Ushtria u trondit dhe u zmbraps, duke pësuar humbje të rënda. Disfata e Beratit, e ndjekur pak më pas nga Vespërët Siciliane të vitit 1282, i dha fund kërcënimit perëndimor mbi Bizantin dhe e rrudhi mbretërinë arbërore në një rrip të ngushtë bregdetar.

Premtimi i thyer

Këtu nis pjesa që një kronist i ndershëm nuk duhet ta heshtë. Besëlidhja e vitit 1272 u premtonte arbërve ruajtjen e privilegjeve që kishin nga Bizanti. Në praktikë, ato u shkelën: u vendosën taksa të reja, u konfiskuan toka në dobi të fisnikëve anzhuinë, dhe zotët arbër u përjashtuan gjithnjë e më shumë nga detyrat qeverisëse. Mbretëria që kishte lindur nga pëlqimi i fisnikërisë arbërore, brenda pak dekadash u kthye në një administratë të huaj që i shihte vendësit me dyshim. Ky është mësimi i hidhur i Regnum Albaniae: një titull i bukur nuk është kurrë garanci për drejtësi.

Fundi anzhuin dhe lindja e derëve arbërore

Pushteti anzhuin u tret ngadalë. Nominalisht mbretëria vazhdoi nën pasardhësit e Karlit — Karlin II, Filipin I e të tjerë — deri te Joana, dukeshë e Durrësit (1348–1368). Por në terren, fuqia kalonte tashmë në duart e zotëve vendës. Më 1368 Karl Topia, kreu i derës së fuqishme të Topiajve, i dëboi anzhuinët nga Durrësi dhe i dha fund përfundimisht Regnum Albaniae-s si formacion i huaj.

Vendin e mbretërisë anzhuine e zunë principatat arbërore — Topiajt, Balshajt, Muzakajt, Dukagjinët, Kastriotët — derë pas dere, secila zonjë e copës së vet të Arbërisë. Pikërisht këta zotë vendës do të jenë paraardhësit e drejtpërdrejtë të botës nga e cila do të dilte, një shekull më vonë, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Kështu Regnum Albaniae mbetet një hallkë e domosdoshme: emri "Arbëri" u ngjit në rangun e një mbretërie evropiane, ndërsa fisnikëria që e kishte lindur u bë trungu i shtetformimit arbëror të shekujve në vijim.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Albania: The Middle Ages" — formimi i Regnum Albaniae dhe sundimi anzhuin.
• Donald M. Nicol, The Despotate of Epiros 1267–1479 (Cambridge University Press) — konteksti bizantin, Marrëveshja e Viterbos, Beteja e Beratit.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zërat për Regnum Albaniae, Karl Topian dhe fisnikërinë arbërore.
• Alain Ducellier, La façade maritime de l'Albanie au Moyen Âge: Durazzo et Valona du XIe au XVe siècle — Durrësi dhe bregdeti arbëror nën anzhuinët.

— Redaksia ZHURMA