Dagnum: kalaja e Zadrimës që ndezi luftën e Skënderbeut me Venedikun

Aty ku Drini del nga grykat e maleve dhe fillon të përhapet mbi fushën pjellore të Zadrimës, ngrihet një kodër e ulët, rreth njëqind e njëzet metra mbi det, mbi të cilën dikur qëndronte Dagnumi — në gojën shqipe Danja ose Deja. Sot mbi të mbeten vetëm gurë të rrëzuar pak mbi qytetin e sotëm të Vau i Dejës. Por për katër shekuj kjo kala ishte një nyjë ku fatet e shtëpive të mëdha të Veriut — Balshajt, Zaharajt, Dukagjinët e Kastriotët — u lidhën, u përplasën dhe u zgjidhën. Ishte një kala e vogël që vuri në lëvizje dy perandori: një grindje për zotërimin e saj ndezi luftën e Skënderbeut me Republikën e Venedikut.

Kalaja mbi Drin

Vendi nuk u zgjodh rastësisht. Kodra e Dagnumit sundonte pikën ku Drini, pasi zbret nga malet lindore, çan drejt Adriatikut dhe përshkon fushat e Zadrimës e të Bushatit. Kush e mbante kalanë, kontrollonte njëkohësisht arat më të mira të krahinës dhe udhën e vjetër tregtare që lidhte Shkodrën, Lezhën dhe fushat e Kosovës. Ashtu si Durrësi në bregun jugor a Berati mbi Osum, Dagnumi ishte një nga ato pika ku gjeografia diktonte historinë: çdo fuqi që kalonte andej e donte kalanë, sepse pa të nuk mbahej Veriu.

Dioqeza e Dejës

Para se të ishte kala kufitare, Dagnumi ishte qendër kishtare. Dioqeza e Dejës u themelua rreth vitit 1000 dhe përmendet ndër episkopatat më të rëndësishme të Shqipërisë veriore në mesjetë. Në burimet e shkruara qyteti shfaqet që në shekullin XII, dhe rëndësia e tij rajonale duket edhe nga fakti se më 25 mars 1326 pikërisht këtu u nënshkrua një traktat paqeje mes Raguzës dhe fuqive fqinje. Selia peshkopale mbijetoi deri rreth vitit 1550, kur pushtimi osman e shuajti; në vitin 1933 emri iu rikthye si dioqezë titullare e Dagnumit — një kujtim i largët i një qendre që dikur mbante peshë shpirtërore mbi gjithë Zadrimën.

Nga Balshajt te Zaharajt

Në shekujt XI–XII vendi u përfshi për një kohë në mbretërinë e Dukljas, por qendra e gravitetit të tij mbeti gjithnjë shqiptare. Deri më 1395 Dagnumi bënte pjesë në zotërimet e Balshajve, princër të Arbërisë në Zetë. Atë vit Kostandin Balsha ia lëshoi kalanë Venedikut — por kastellani i saj, Koja Zaharia, nuk pranoi t'ua dorëzonte venedikasve. Më 1396 ai e rimori vetë Dagnumin dhe u shpall zot i Satit dhe i Dagnumit (dominus Sabatensis et Dagnensis). Kështu lindi zotërimi i Zaharajve, njërës prej shtëpive feudale më të shquara shqiptare, me seli pikërisht mbi këtë kodër. Koja Zaharia u martua me Bosa Dukagjinin, duke e lidhur familjen edhe me shtëpinë tjetër të madhe të Veriut — atë të Dukagjinëve.

Gjaku, dasma dhe lufta

Trashëgimtari i tij, Lekë Zaharia, hyri në historinë e madhe kur, më 1444, u bë një nga themeluesit e Lidhjes së Lezhës, besëlidhjes së parëve shqiptarë nën udhëheqjen e Skënderbeut. Por fati i Dagnumit u vendos jo në fushëbetejë, po nga një grindje mes vetë parëve. Sipas kronikave, Lekë Zaharia dhe Nikollë Dukagjini u ndeshën për dorën e Irene Dushmanit, bijës së vetme të princit të Zadrimës — një zënkë që shpërtheu në dasmën e Mamicë Kastriotit, motrës së Skënderbeut, rreth vitit 1445. Grindja u la me gjak: Lekë Zaharia u vra nga Dukagjini (burimet venedikase e vendosin vrasjen mes viteve 1444 dhe 1447). E ëma, Bosa, ia dorëzoi atëherë Dagnumin Venedikut.

Ky akt ndezi Luftën Shqiptaro-Venedikase të viteve 1447–1448. Skënderbeu, aleat i Dukagjinëve, e kërkoi kalanë për vete dhe, për të detyruar Venedikun, goditi qytetet bregdetare venedikase. Më 23 korrik 1448 ai kaloi Drinin me rreth dhjetë mijë burra dhe u përball me një ushtri prej pesëmbëdhjetë mijë venedikasish nën komandën e Daniele Iurichit — Beteja e Drinit, e cila u mbyll me fitore shqiptare. Paqja e 4 tetorit 1448 ia la Dagnumin Venedikut, por marrëveshja i çliroi duart Skënderbeut, që u kthye menjëherë përballë sulltan Muratit II. Një kala mbi Drin kishte mbajtur për muaj të tërë të përqendruar dy fuqi njëherësh.

Fundi osman

Dagnumi kishte njohur tashmë dorën osmane: më 1429 vojvoda Ismail e kishte pushtuar, para se Nikollë Dukagjini ta rimerrte rreth 1432 dhe osmanët ta rikthenin nën vete deri më 1435. Edhe pas paqes së 1448, kalaja mbeti mollë sherri: Lekë Dukagjini luftoi kundër Venedikut për të mes viteve 1456 e 1459. Fundi erdhi me përparimin osman: më 1474 osmanët e sulmuan dhe i rrëzuan fortifikimet, duke i dhënë fund sundimit të krishterë; brenda dekadës kalaja kishte kaluar përfundimisht nën Perandorinë Osmane. Emri i saj vazhdoi të ndryshonte sipas gjuhës së zotëruesit — Dagno, Danj, Dejë — por toka mbetej po ajo.

Sot mbi Vau i Dejës mbeten vetëm muret e rrënuara të një kalaje që pak kush e viziton. E megjithatë, Dagnumi meriton një vend në kujtesën shqiptare jo për madhështinë e gurit, por për atë që lidhi: ishte nyja ku u takuan e u ndeshën katër shtëpitë e mëdha të Veriut, ku një grindje familjare u kthye në luftë ndërmjet një princi shqiptar dhe një perandorie detare, dhe ku u duk qartë se, sado t'i ndërronin emrin, kjo ishte tokë e Arbërit.