Arbëria mesjetare: nga Bizanti te principatat

Ka një hark të madh kohor, gati një mijëvjeçar, që shtrihet nga rënia e botës antike te kumbimi i parë i topave osmanë mbi Krujë. Ky hark është Arbëria mesjetare: koha kur populli ynë, i njohur tashmë me emrin arbër, doli nga heshtja e burimeve dhe hyri me emër e me fis në historinë e shkruar të Evropës. Të kuptosh këtë periudhë do të thotë të kuptosh se shqiptarët nuk u shfaqën papritur me Skënderbeun, si një popull pa të kaluar; përkundrazi, Skënderbeu qe kurora e një tradite shtetformuese që zinte fill shekuj më parë.

Trashëgimtarët e një bote të vjetër

Arbërit mesjetarë nuk ranë nga qielli. Ata ishin trashëgimtarët e ilirëve, popullsia autoktone e bregut lindor të Adriatikut, që mbijetoi sundimin romak e bizantin pa humbur gjuhën dhe vendin. Emri Albanoi shfaqet që në shekullin II pas Krishtit te gjeografi Ptolemeu, i lidhur me një fis ilir rreth Shqipërisë së sotme qendrore dhe me qytetin Albanopolis në verilindje të Durrësit. Por kalimi nga emri antik te identiteti mesjetar — historia e plotë e së cilës rrëfehet te vetë emri Arbër dhe Arbanon — duhet kërkuar më vonë, kur kronikat bizantine nisin t'i quajnë banorët me emrin që ata vetë mbanin.

Dëshmia e parë e padyshimtë vjen nga historiani bizantin Mihal Ataliatesi, i cili në shekullin XI i përmend arbërit si pjesëmarrës në një kryengritje kundër Kostandinopojës më 1079, duke i vendosur në temën e Dyrrahut. Pas kësaj date, emri nuk do të zhduket më kurrë nga faqet e historisë.

Arbanoni: shteti i parë me emër

Shteti i parë arbëror i njohur me emër lindi rreth vitit 1190, kur arkonti Progon vendosi sundimin e tij në Krujë e rrethinat. Kështu nis historia e Principatës së Arbërit, e quajtur ndryshe Arbanon, e udhëhequr nga dera vendëse e Progonëve. Progonin e pasuan bijtë e tij, Gjini e pastaj Dhimitri, të cilët ruajtën një autonomi të konsiderueshme ndaj Perandorisë Bizantine. Më 1204, kur Kostandinopoja u plaçkit nga kryqtarët e Kryqëzatës së Katërt, Arbanoni shfrytëzoi dobësimin e perandorisë dhe arriti për një kohë të shkurtër pavarësi të plotë politike.

Vdekja e Dhimitër Progonit rreth vitit 1216 e tronditi këtë ndërtim. Pas tij, Arbanoni hyri në një periudhë kthithjeje e luhatjeje mes fuqive të mëdha të kohës — Despotatit të Epirit, Perandorisë së Nikesë dhe asaj të Bizantit të rikthyer. Sundimtari i tij i fundit, Golemi i Krujës, fillimisht aleat i Mihal II Komnenit të Epirit, kaloi më 1252 te perandori i Nikesë, Joan III Duka Vatatzes. Golemi përmendet për herë të fundit në një takim me historianin e shtetarin bizantin Gjergj Akropolitin në Durrës, dimrin e viteve 1256–1257, pas të cilit Akropoliti e mori zyrtarisht Arbanonin nën sundimin perandorak. Kështu mbylli sytë shteti i parë arbëror — por jo ideja e tij.

Regnum Albaniae: kurora latine

Ëndrra e një shteti arbëror u rishfaq shpejt, këtë herë me kurorë mbretërore dhe me bekim papnor. Më 21 shkurt 1272, një delegacion fisnikësh e qytetarësh arbër nga Durrësi shkoi në oborrin e Karlit I Anzhu dhe e shpalli atë mbret të Arbërisë "me pëlqimin e përbashkët të peshkopëve, kontëve, baronëve, ushtarëve e qytetarëve". Kështu lindi Regnum Albaniae, mbretëria e Arbërisë, e njohur nga Selia e Shenjtë si mbretëri katolike, që shtrihej nga Durrësi përgjatë bregut deri në Butrint, me Durrësin si kryeqytet.

Kjo mbretëri qe vepër e bashkëpunimit mes ambicies anzhuine dhe fisnikërisë vendëse. Ajo nuk pati jetë të gjatë: synimi për të ecur drejt Kostandinopojës u thye te rrethimi i Beratit (1280–1281), dhe një kundërsulm bizantin i nxori anzhuinët nga brendësia e vendit. Por edhe e dështuar, mbretëria la një trashëgimi të çmuar: dëshminë se Arbëria njihej në Evropë si një entitet politik me emër, me kishë e me fisnikëri të vetën.

Mosaiku i principatave

Shekulli XIV qe koha e madhe e derëve fisnike arbëre. Pas vdekjes së perandorit serb Stefan Dushan më 1355 dhe shpërbërjes së shpejtë të perandorisë së tij, në trojet arbëre lulëzoi një rrjet principatash gjysmë të pavarura, që së bashku quheshin Arbëria. Topiajt sunduan bregdetin qendror rreth Durrësit; Balshajt mbajtën Zetën dhe veriun; Muzakajt lulëzuan në Myzeqe me qendër Beratin; Dukagjinët u ngulitën në malet e veriut dhe në rrafshin që ende mban emrin e tyre. Mes tyre u ngjit edhe një derë që do t'i tejkalonte të gjitha — Kastriotët, zotër të Krujës, prej të cilëve do të dilte Gjergj Kastrioti.

Po t'i shohim me sy të kthjellët, këto principata ishin njëkohësisht lavdia dhe plaga e Arbërisë. Lavdi, sepse dëshmonin gjallërinë politike e ushtarake të një populli që nuk pranonte të tretej; plagë, sepse përçarja e tyre e bëri vendin pre të lehtë. Më 18 shtator 1385, te fusha e Savrës pranë Lushnjës, Karl Topia ftoi osmanët kundër rivalit të vet Balsha II — dhe fitorja osmane mbi forcat e vogla zetane çeli derën e madhe nga ku do të hynte një perandori e tërë. Shumica e zotërve vendës u bënë vasalë. Konica do të kishte thënë se asnjë armik s'na ka dëmtuar aq sa grindjet tona të brendshme.

Çfarë na la Arbëria mesjetare

Mesjeta arbëre nuk qe vetëm një varg betejash e derësh. Ajo qe koha kur u formësua identiteti ynë: gjuha mori trajtë, qytetet — Durrësi, Kruja, Berati, Shkodra — u bënë qendra tregtie e dijeje, dhe doli ai kod nderi e fjale që ne e quajmë besë. Kur më 1389 ushtritë e krishtera u përballën me osmanët në Fushë-Kosovë, atje luftuan edhe arbër; ngjarja u kthye më vonë në mit nga të tjerët, por historia e vërtetë e Kosovës mesjetare është një histori arbërore po aq sa sllave.

Arbëria mesjetare, pra, nuk qe një parathënie e zbrazët e Skënderbeut. Ajo qe vetë trungu prej të cilit doli ai degë e lartë. Kush e njeh këtë trung, e di se kombi shqiptar nuk është dukuri e djeshme, por një prej të kaluarave më të vjetra e më të qëndrueshme të këtij gadishulli.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Albania: History" dhe zërat përkatës mbi periudhën mesjetare.
• Robert Elsie, The Early History of Albania (elsie.de) dhe Historical Dictionary of Albania.
• Mihal Ataliatesi, Historia (shek. XI) — dëshmia e parë e padyshimtë mbi arbërit (1079).
• Gjergj Akropoliti, Historia — për fundin e Arbanonit (1256–1257).
• Burime mbi Regnum Albaniae (1272) dhe Betejën e Savrës (1385) nga historiografia akademike shqiptare e ndërkombëtare.

— Redaksia ZHURMA