Qytetet mesjetare: Durrës, Krujë, Berat, Prizren

Ka popuj që i njeh nga fushat e tyre dhe ka popuj që i njeh nga kalatë. Arbërit mesjetarë qenë të dytët. Mbi një tokë ku deti dhe mali nuk lënë shumë rrafshina, jeta e organizuar u mblodh atje ku gurët ngriheshin lart — në qytetin-kala. Durrësi, Kruja, Berati dhe Prizreni nuk qenë thjesht vendbanime; qenë katër mënyra për t'iu përgjigjur së njëjtës pyetje që e shoqëroi gjithë Arbërinë mesjetare: si të ruash veten midis perandorive që kalojnë mbi kokë si stuhi.

Durrësi: porta e Lindjes dhe e Perëndimit

Asnjë qytet arbëror nuk e ka mbajtur mbi shpinë peshën e historisë sa Durrësi. I lindur si Epidamnos e i njohur nga romakët si Dyrrachium, ai qe pika ku nisej Via Egnatia — rruga e madhe që lidhte Adriatikun me Konstantinopojën, damari nëpër të cilin rridhnin ushtri, tregtarë, peshkopë e ide. Kush mbante Durrësin, mbante çelësin e Ballkanit.

Pikërisht kjo peshë e bëri qytetin objekt të pareshtur lakmie. Perandori Anastasi I — vetë me prejardhje nga ky qytet — e pajisi me një mur të trefishtë dhe me kështjellë; Justiniani I e rindërtoi. Megjithatë muret nuk e mbrojtën nga lakmia e të huajve: nga fundi i shekullit X ra në duart e Samuelit të Bullgarisë, për t'u kthyer rreth vitit 1005 nën Bizant. Më pas e patën në dorë normanët, anzhuinët, venedikasit, derisa në vitin 1501 e mori Perandoria Osmane. Durrësi mësoi herët mësimin që do ta ndiqte gjithë vendin: të jesh portë do të thotë të të kalojnë gjithmonë përmes.

Kruja: shtëpia e parë e shtetit arbër

Nëse Durrësi qe qyteti i perandorive, Kruja qe qyteti i arbërve vetë. E ngritur mbi një themel ilir që në shekullin V–VI, kalaja e saj nuk shkëlqen për madhështi muresh, por për diçka më të rrallë: aty lindi shteti i parë arbër me emër në histori. Rreth vitit 1190 Progoni, arkonti i Krujës, themeloi Principatën e Arbërit — bërthama e parë politike ku arbërit sundonin veten, jo dikush tjetër mbi ta. Nga ky farë i vogël do të rritej më vonë ideja e Regnum Albaniae, mbretërisë së Arbërisë së vitit 1272.

Por Krujën historia e ka shenjuar mbi të gjitha për shekullin XV. Aty Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — e ngriti flamurin e kryengritjes në 1443 dhe e bëri kalanë qendër të qëndresës. Tri herë osmanët u përpoqën ta thyenin — në 1450, 1466 dhe 1467 — me garnizone arbërore që rrallë i kalonin dy-tre mijë veta. Vetë Mehmeti II, Pushtuesi i Konstantinopojës, u thye nën muret e saj. Kruja ra vetëm në 1478, dhjetë vjet pas vdekjes së Skënderbeut — provë se një popull i vogël, kur ka besë e mure, mund ta mbajë gjatë botën në vend.

Berati: qyteti i bardhë i despotëve

Bizantinët e quanin Bellagrad — "qyteti i bardhë" — dhe emri i ka mbetur deri sot në gurët e tij të zbardhur nga drita. Berati ngrihet mbi një themel ilir të shekullit IV p.e.s., por trajtën që e bëri legjendë ia dha mesjeta. Në shekullin XIII, despoti Mihal I Komnen Duka i Despotatit të Epirit e rindërtoi kalanë në stilin bizantin që e shohim ende. Në 1280–81, ushtritë anzhuine të Mbretërisë së Sicilisë e rrethuan më kot për muaj me radhë; muret e bardha nuk u dorëzuan.

Berati nuk qe vetëm kala — qe një shenjtërore. Brenda mureve të tij u ngritën deri në njëzet kisha ortodokse, shumë prej tyre të zbukuruara nga afresket e Onufrit, mjeshtrit të madh arbër të ngjyrës. Edhe pasi ra nën osmanët në 1417, qyteti nuk u shkëput nga gjaku i tij: në 1455 Lidhja e Lezhës e Skënderbeut e rrethoi. Sot Berati mbetet kala e vetme në Shqipëri e banuar pa ndërprerje — një qytet ku mesjeta nuk u shkri kurrë në muze, por vazhdoi të jetonte.

Prizreni: karvanet, kishat dhe e vërteta e harruar

Larg detit, mbi rrugën që lidhte Shkodrën dhe Adriatikun me brendësinë e Ballkanit, shtrihet Prizreni — i njohur te romakët si Theranda dhe te bizantinët si Prizdrijan. Pozita mbi udhën tregtare Lissus–Naissus e bëri qytet karvanesh: tregtarët raguzanë mbajtën aty koloninë e tyre, dhe nga Prizreni mallrat e Adriatikut shpërndaheshin thellë në lindje. Ai qe një qytet i hapur, shumëgjuhësh, ku arbëri, vllahu, sllavi dhe latini bënin tregti nën të njëjtin qiell.

Në shekullin XIV Prizreni hyri për një kohë në Perandorinë Serbe dhe shërbeu si një nga selitë e Stefan Dushanit; aty u ngritën Kisha e Shën Premtes së Levishës (1306–07) dhe Manastiri i Kryeengjëjve rreth vitit 1350. Por kjo periudhë — sado e shkëlqyer në gurë — nuk e bën Prizrenin "djep" të askujt. Banorët arbër ishin aty para perandorive sllave dhe mbetën pas tyre; perandoria erdhi e iku si gjithë të tjerat. Kush e lexon historinë e Prizrenit si dëshmi të "djepit serb" ngatërron pronarin e shtëpisë me mysafirin që kaloi një natë. Qyteti i ka shërbyer shumë zotërinjve; populli i tij i ka mbijetuar të gjithëve.

Katër kala, një popull

Të katër këto qytete na mësojnë të njëjtën gjë me gjuhë të ndryshme. Durrësi tregon se ç'do të thotë të jesh portë; Kruja, se ç'do të thotë të jesh zot i vetes; Berati, se si feja dhe arti e mbajnë gjallë kujtesën; Prizreni, se si tregtia bashkon dhe si miti shtrembëron. Bashkë, ato vizatojnë hartën e një populli që nuk ndërtoi perandori, por ndërtoi kala — dhe në to ruajti, brez pas brezi, atë që asnjë mur s'e mban dot vetëm: besën dhe emrin e vet.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press) — zëra për Durrësin, Krujën, Beratin, Prizrenin.
• Encyclopædia Britannica — "Durrës", "Berat", "Via Egnatia", "Stefan Dušan".
• The Byzantine Legacy — "Dyrrachium" (Durrës), për muret e Anastasit dhe Justinianit.
• Wikipedia (me referencat akademike përkatëse): "Albania in the Middle Ages", "Principality of Arbanon", "Berat Castle", "Fortress of Krujë", "League of Lezhë".

— Redaksia ZHURMA