Drangoi dhe kulshedra: heroi me fletë dhe gjarpri i stuhive, çifti qendror i mitit

Drangoi (edhe dragua, drangue) është heroi gjysmënjerëzor me fletë i besimit popullor shqiptar: fëmija që lind «me këmishë» dhe me krahë të vegjël nën sqetull, i caktuar që në djep të luftojë kulshedrën, gjarprin femër shumëkrerësh që zë burimet, than lumenjtë dhe sjell stuhinë. Të dy, me dyluftimin që fshatari e dëgjonte te bubullima, janë çifti qendror i mitologjisë shqiptare: e botoi Johann Georg von Hahn më 1854 si besim të Elbasanit, e dëgjoi Edith Durham në malësitë e veriut më 1908 dhe e ngriti në epos Gjergj Fishta.

Përmbajtja5 pjesë

1. Si përshkruhet
2. Besimet dhe zakonet
3. Në përralla dhe këngë
4. Emri dhe interpretimet
5. Burimet

Si përshkruhet

Hahn, në Albanesische Studien (1854), shënon se sipas besimit të Elbasanit drangonjtë janë njerëz që vijnë në jetë me ca zgjatime si qime a si pupla mbi të dy supet, me të cilat fluturojnë. Nëna duhet ta fshehë këtë dhunti: po e pa një i huaj, fëmija vdes. Në netët me stuhi këta fëmijë ngrihen nga djepi për të luftuar me kuçedrat, shkulin pemë të tëra nga rrënjët dhe i godasin me to; të nesërmen armët gjenden të shpërndara në vendin e luftës. Kuçedrën Hahni e vendos në ujë në të njëjtin kapitull, mes përbindëshave femra që hanë njerëz në përralla e gojëdhëna: ajo i than burimet duke i pirë, dhe fjalori i tij shënon se për një burim të tharë thuhej «e piu kuçedra».

Durham e dëgjoi të njëjtin besim në malësitë e veriut më 1908. Dy herë gjatë stuhive të rënda, shkruan ajo më 1910, burrat që e shoqëronin i thanë se po luftonin kulshedra dhe drangoni: kulshedra, një përbindësh femër që kërkon ta zhdukë njerëzimin me rrëke e furtuna, dhe drangoni, qenia mashkull që e zmbraps. Burrat dhe kafshët meshkuj mund të bëhen drangonj; gratë, gjarpërinjtë dhe krijesat e dëmshme kulshedra. Në High Albania (1909) njërën nga këto herë e vendos në Nikaj, kur vapa e gjatë e verës u thye me një rrebesh: «Drangoni po lufton me dragoin!», i thanë. Beteja zhvillohet në ajër dhe drangoni e zmbraps kulshedrën me bubullimë. Aty shton edhe shenjën e lindjes: fëmija që lind me një pupël nën sqetull do të bëhet drangon, dhe nëna nuk duhet ta tregojë, «se ai vdes menjëherë».

Portretin më të hollësishëm e jep antropologu Albert Doja në «Mythology and Destiny» (2005), mbështetur, siç thotë vetë, kryesisht te Maximilian Lambertz (1922): kulshedra është një qenie femër e tmerrshme, me gjinj që i varen deri në tokë, me bisht të gjatë, me nëntë krerë që nxjerrin zjarr dhe me trup të mbuluar me qime të gjata të kuqe; kur ajo është afër, moti prishet dhe shpërthen stuhia. Drangoi lind «me këmishë» — me cipën e lindjes mbi krye — dhe me dy a katër fletë nën sqetull; e sulmon kulshedrën me trarin e parmendës dhe me plorin (Nopcsa 1923), me sfurkun, hunjtë e lëmit dhe gurët e mullirit (Shkurti 1989), hedh rrufe, pemë e shkëmbinj, dhe mbrohet me djepin si mburojë. Armët e kulshedrës janë urina dhe qumështi helmues i gjinjve të saj.

Figura ndryshon nga krahina në krahinë. Robert Elsie shënon se në Pogradec e në Korçë dragoi përfytyrohej si një kalë i bukur me krahë, se desh të zinj dhe gjela të zinj mund të lindin drangonj, kurse cjapi kurrë.

Besimet dhe zakonet

• Fshehtësia e lindjes. Te Hahn, te Durham dhe te Lambertz kushti është i njëjti: vetëm nëna e di se fëmija është drangue, dhe po u mor vesh, ai vdes. Doja e lexon këtë si bërthamën e mitit: shenja e lindjes e bën të paprekshëm, dhe po ajo shenjë mund t'i sjellë vdekjen.
• Kulshedra bëhet, nuk lind. Fjalori i Hahnit shënon se gjarpri që për vite të tëra nuk e ka parë sy njeriu bëhet kuçedër. Lambertz e zgjeron shkallën për Malësinë: gjarpri që askush nuk e sheh për pesëdhjetë vjet bëhet bullar, pas pesëdhjetë vjetësh të tjera ershaj, dhe pas një shekulli tjetër kulshedër. Elsie shton besimin e Kastratit se gjarpri që e sheh një trishtil nuk bëhet më kulshedër.
• Stuhia është beteja. Bubullima e netëve të dimrit merrej për zhurmën e armëve; drangonjtë mblidheshin me djepat në vendin e tubimit të tyre. Në veri, një nga vendet e betejave mbahej kthesa e Drinit afër Urës së Vezirit, te Rana e Hedhme, ku shkëmbinjtë e shtratit mbahen për gjurmë të asaj beteje (sipas Dojës, që mbështetet kryesisht te Lambertz).
• Mbytja në ujë. Që kulshedra të mos ngjallet, duhet mbytur: në Çermenikë, pranë Elbasanit, besohej se drangoi e kishte shuar vetëm pasi e mbyti në Shkumbin.
• Shenjtorët si drangonj. Durham vetë shkruante se «ka shumë të ngjarë që Shën Gjergji të ketë qenë drangon»; Elsie shënon rrëfime ku Shën Gjergji dhe Shën Ilia mundin bollën a kulshedrën.

Në përralla dhe këngë

Në përrallat e shekullit XIX kulshedra del si rojtare e ujit dhe e udhës. Holger Pedersen, në shënimet e Albanesische Texte (1895), vëren se te përmbledhja e Thimi Mitkos udhën për te e Bukura e Dheut e ruan një kuçedër, dhe se Auguste Dozon (1881) e përshkruan lubinë — një përbindësh femër të përrallave, që Hahn e rendit krah kuçedrës — si «monstre fabuleux à sept têtes, espèce de dragon» (përbindësh përrallor me shtatë krerë, një lloj dragoi).

Në epos çifti është në qendër të këngës XVI të Lahutës së Malcís, «Kulshedra», që hapet me stuhinë mbi Dukagjin:

M'at Bigë t' Shalës ka dalë Kulshedra,
Me shtatë krena e gjashtë parë kthetra,
E per krye ka 'i sy në ballë,
Bishtin giatë, me i mrrijtë në zall.

Përbindëshi kërkon hakmarrje për plagën që i ka sjellë Vocërr Bala, drangoni i Shalës. Drangonjtë e Mirditës, Shkodrës, Rugovës, Gjakovës, Kastratit, Hotit, Shkrelit e Kurbinit mblidhen në Qafën e Boshit dhe i sulen me fuzhnja, sopata, dana e topuza; Llesh Gjoni i Gjomarkajve ia kap nofullën me dana, dhe në fund drangonjtë ia mbyllin grykën e shpellës me një buzë mali. Fitoren e kremtojnë Orët, që u shtrojnë darkën.

Emri dhe interpretimet

Forma e fjalorit është dragùa (i shquar dragoi); drangue dhe drangoi janë trajta dialektore të përhapura (kështu te Fishta), që përdor edhe kjo faqe, kurse Durham e shënoi drangoni. Sipas Eqrem Çabejt (cituar nga Doja), fjala vjen nga latinishtja draco, ndërsa kulshedër/kuçedër nga latinishtja chersydrus, prej greqishtes së vjetër për një lloj gjarpri që rron në ujë dhe në tokë; Çabej e afron dragùa-n edhe me drangë, peshk i vogël i ujit të ëmbël, dhe me gegërishten drãng, këlysh. Fjala ka dy kuptime: te autorët e parë shqiptarë dragoi është përbindësh, si dragoi romak, kurse në besimin e gjallë është heroi që e mund kulshedrën — kuptim i dëshmuar që në Dictionarium Latino-Epiroticum (1635) të Frang Bardhit.

Leximet e studiuesve janë interpretime. Doja e sheh mitin si zhvillim të besimit te këmisha e lindjes: cipa që e mbron fëmijën në ujërat e barkut të nënës e bën të paprekshëm nga uji, zjarri e plaga, dhe prandaj kulshedra duhet të vdesë pikërisht në ujë. Mark Tirta e lexon drangoin si hyjni qiellore të rrufesë, pasqyrim i perëndisë indoevropiane të qiellit, dhe Martin L. West e vendos dyluftimin në motivin e përbashkët indoevropian të heroit të motit që vret gjarprin e ujit. Vijimësia nga ilirët mbetet hipotezë: vetë emrat, sipas Çabejt, janë huazime nga latinishtja, dhe lidhja me mitologjinë ilire ndërtohet vetëm mbi motivin e përbashkët dhe mbi lexime si ajo e Tirtës.

Burimet

• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, Jena 1854, §3 dhe §12 «Drangua», f. 163, dhe fjalori.
• M. Edith Durham, «High Albania and its Customs in 1908», Journal of the Royal Anthropological Institute 40 (1910), f. 456.
• M. Edith Durham, High Albania, Londër 1909, f. 213 (Nikaj).
• Albert Doja, «Mythology and Destiny», Anthropos 100 (2005), f. 449–462 (përmbledh Lambertz 1922, Nopcsa 1923, Shkurti 1989, Çabej 1987).
• Holger Pedersen, Albanesische Texte mit Glossar, Leipzig 1895.
• Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís, Shkodër 1937, kënga XVI «Kulshedra».
• Wikipedia (en): Drangue, Kulshedra; Wikipedia (sq): Drangoi, Kuçedra — për Elsie 2001, Tirta 2004, West 2007.