E Bukura e Dheut: zanësha e nëntokës në mitologjinë shqiptare

E Bukura e Dheut — zanësha e nëntokës, personifikimi i samim i flokurtësisë, gjithnjë e mistershme dhe me një pallat të thellë nëntokësor të ruajtur nga një qen trekrerësh. Ajo është një nga figurat më të përhapura të mitologjisë shqiptare, pjesë e një cikli kosmik që përfshin edhe drangoin dhe kulshedrën, dhe kërkimi i saj nga heroi — rreth 70 variante të përshkruar nga shekulli XIX — është një motiv i thellë të përrallave popullore shqiptare.

Pse ka rëndësi

• E Bukura e Dheut personifikon tokën dhe të gjitha burimet e saj — një hyjneshë ktonike e nëntokës që mbulon tokën me lëkurë të bardhë si borë.
• Ajo formon një treshe kozmike me E Bukurën e Detit dhe E Bukurën e Qiellit, të tre femrat që përfundojnë një tridritme kozmike: tokë, det, dielli.
• Kërkimi i saj nga heroi është një motiv i përhapur në përrallat shqiptare — një hero që zbret në botën e nëntokës, kalon tre prova, dhe gjen atë me një thesare të thellë.
• Në traditën studimore, ajo është e lidhur me Persefonën greke si personifikim i pranverës, dhe me Prendën si hyjneshën e diellit.

Natyra dhe atributet

Në përrallet popullore, E Bukura e Dheut përshkruhet si një grua e bukur me flokë të bardhë si borë, me lëkurë të bardhë, që banon një pallat nëntokësor të rrethuar nga një qen trekrerësh dhe një kuçedër. Ajo mund të duket edhe si një arap me lëkurë të zezë — një pjesë të thella e një tokë të fshehur, e thellë, e tërë e saj në një botë paralele nëposhtër.

Pallatin i saj nëntokësor ruhet nga një qen trekrerësh (në disa variante një, në të tjera tre), dhe nga një kuçedër. Këto krijesa përbindëshe — të cilat në literaturën gjuhëzore janë të lidhura me kuçedrën e drangut — janë mbrojtësit e një bote tjetër. Pallati i saj ka një thesare të thellë nënvendore që i jep atij një burim të thellë — një burim të arit, një burim të tokës.

Në versionin më të njohur të traditës, ai që e gjen E Bukurën nuk bën asnjë gjë — ai bën të gjitha gjërat e duhura. Ai i jep atij një shkëmbin të zezër, dhe ajo, e lehtë, i tregon atij një thesare të thellë.

Treshja kosmike: e Dheut, e Detit, e Qiellit

Në mitologjinë shqiptare, E Bukura e Dheut nuk është një nga tre femrat — ajo është një nga tre perënditë kozmike. Ajo formon një tridritjë me E Bukurën e Detit dhe E Bukurën e Qiellit. Këto tre femra — në disa variante janë motrat, në të tjera janë bashkëshortet e Baba Tomorrit — përfaqësojnë tre sfera të egzistencës: tokën, detin, dhe qiellin. Ato janë pjesë e një strukture të përhapur në mitologjinë indoevropiane — një tridritjë që një hero duhet të kaloi për të gjetur të vërtetën.

Në një interpretim tjetër, këto tre femra janë personaifikime tridimensionalë: E Bukura e Dheut është tokësia e thella, e bardhë, e qetë; E Bukura e Detit është e trazuar, e lëvizshme; dhe E Bukura e Qiellit është e qartë, e artë.

Motivi i kërkimit

Kërkimi i E Bukurasës së Dheut është një motiv i përhapur në përrallat epike shqiptare. Heroi — një princ, një vëllezër, ose një ushtar — duhet të zbresë në botën e nëntokës, të kalojë tre prova, dhe ta gjejë atë. Në disa variante, ai duhet të sjellë një shkëmbin të zezër; në të tjera, një gjuhë të vërtetë; në të tjerë, një lokje të tokës.

Përshkrimi i këtij kërkimi ka elemente të përbashkëta me përrallat e Evropës — si La Belle de la Terre e France-s, që Auguste Dozon e transmetoi në shqip. Në një version, heroi duhet të mbajë një gjuhë të vërtetë — një fjalë që nuk mund të mbetet e fshehur. Këto prova janë simbole të thellësisë, të komunikimit, dhe të lidhjes së një heroi me tokën.

Kur ai e arrin E Bukurën, ajo tregon atij një thesare të thellë — një burim të tokës, një burim të thellë që mbetet i hetueshme. Në përraparat e përrallave të Malësisë, ajo tregon një burim të arit, që mbetet i hetueshmër për gjithë kohën.

Interpretimet e studiuesve

Albanologu Maximilian Lambertz, i cili botoi përrallat në Albanische Märchen (1922), e interpretoi E Bukurën e Dheut si një hyjneshë të botës së të vdekurve — një personifikim i pranverës. Sipas tij, ajo është e lidhur me hyjneshën shqiptare Prendë (ose Preder), një personifikim i diellit dhe të renesancës.

Robert Elsie, i cili e përkushtoi këtë figurë si "Earthly Beauty", i kushtoi asaj një zë të veçantë në fjalorin e tij të mitologjisë shqiptare (2001). Ai shpreson se kërkimi i E Bukurasës së Dheut është një simbol i kërkimit të një tjetri — një kërkim për të gjetur një pjesë të humur të vetës.

Në një interpretim tjetër, E Bukura e Dheut është një personifikim i tokës — një simbol i thellësisë, i thellësisë së tokës, i thellësisë së botës.

Dokumentimi i përrallave

Përrallat e të Bukurasës së Dheut kanë qenë dokumentuar që nga shekulli XIX. Johann Georg von Hahn i botoi përrallat e tilla më 1864 në Griechische und albanesische Märchen, duke i emërtuar atë die Schöne der Erde. Auguste Dozon e transmetoi në shqip më 1881 te Contes albanais, si La Belle de la Terre. Figuren e dokumentoi edhe August Leskien, i cili e solli gjermanisht më 1919.

Figura njihet edhe te arbëreshët e Italisë — Giuseppe Schirò e regjistroi në Piana degli Albanesi si la Bella della Terra. Përralla shqip me këtë figurë kanë botuar edhe Anton Çetta dhe Donat Kurti, i cilët e tradituan atë në shqip.

Ky është një mit që nuk ka një shkrim të vetëm — ai mbijetoi përmes gojëdhënave dhe përrallave që janë të ruajtur nga një popull të tërë, një simbol i thellësisë së tokës dhe i dashurisë për atë.

Burimet: "E Bukura e Dheut", Wikipedia (anglisht), me literaturën e cituar aty (von Hahn 1864; Dozon 1881; Leskien 1919; Lambertz 1922; Schirò 1923); Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (2001); Judika Illes, Encyclopedia of Spirits (2009), sipas Occult World.