Veshja tradicionale e Mirditës: leshi i bardhë, brezi i kuq dhe xhurdia e zezë e zisë

Kostumi i krahinës mes lumenjve Fan, siç e panë Tozer më 1865 dhe Edith Durham deri më 1908: këmisha e gjatë, përparësja me thekë, dollama dhe xhurdia e zezë.

Redaksia ZHURMA · 29 tetor 2026, 12:55 · 6 min lexim

Veshja tradicionale e Mirditës është kostumi i krahinës katolike malore mes lumenjve Fan, që shtrihet mes Lezhës, Pukës dhe Matit. Anglezi Henry Fanshawe Tozer, që e pa më 1865, e përshkroi si jashtëzakonisht të thjeshtë: lesh i bardhë dhe një brez i kuq. Edith Durham, dyzet vjet më vonë, vuri re mbi të gjitha xhurdinë e zezë, që mirditorët ia shpjeguan si zi për Skënderbeun. Durham e pa veshjen para vitit 1905 dhe sërish më 1908, kurse etnografia shqiptare e vendos në tipin e veshjes «me këmishë të gjatë e përparëse» për gratë dhe «me këmishë të gjatë e dollamë» për burrat.

Skicë bardhezi e vitit 1925 me dy radhë figurash: sipër burra e gra të Mirditës me këmishë të gjata, xhoka e xhurdi dhe plisa, poshtë burra e gra të Zadrimës me fustane të palosura — Veshja e vjetër dhe e re e Mirditës (sipër) dhe veshjet e Zadrimës (poshtë), skicë nga albumi i Franz Nopcsa-s «Albanien: Bauten, Trachten und Geräte Nord Albaniens», 1925 · Ilustrim: albumi i Franz Baron von Nopcsa-s / Wikimedia Commons (Public domain) Foto: Franz Baron von Nopcsa Licenca: Public domain

Përmbajtja4 pjesë

Pjesët e veshjes
Kur vishej
Ndryshimet nëpër krahina
Burimet

Pjesët e veshjes

Gratë. Edith Durham, në librin e saj të vitit 1905, shkruan se gratë e Mirditës mbanin një kostum që nuk i ngjante asnjë tjetri që kishte parë: një këmishë e gjatë e bardhë, e lidhur në bel me një thek të gjatë leshi të kuq që përpara bënte si përparëse, dhe mbathje të gjata liri deri te nyja e këmbës, të qëndisura dendur me të kuqe të errët. Mbi këmishë vishej ose një xhokë e bardhë pa mëngë, me motive të kuqe të qepura mbi tegela, ose xhurdia e shkurtër e zezë me jakë katrore. Tozer, dyzet vjet më herët, kishte vënë re te gratë një pallto si ajo e burrave, mbathjet e kuqe, një përparëse të qëndisur me thekë rreth 45 centimetra të gjata dhe një shami blu të mbështjellë rreth kokës. Më 1908, duke përshkruar gratë e Arnjit, që visheshin si mirditoret, Durham shënoi mbathje pambuku me këmbëza të thurura në motive të kuqe e të bardha, që dukeshin poshtë fundit, vathë «të modelit mirditor» dhe katër-pesë monedha të mëdha argjendi në një kordon të zi rreth qafës. Në një palë vathësh argjendi nga Mirdita, Durham dalloi figurën e pëllumbit. Flokët, sipas saj, gratë e Mirditës i prisnin me balluke të drejta mbi ballë, i gërshetonin prapa dhe i mbulonin me një shami.

Sipas tipologjisë së etnografisë shqiptare, kjo është «veshja me këmishë të gjatë dhe përparëse»: këmisha me mëngë të gjata, brezi i leshtë me ngjyra, përparësja e leshit ose e pambukut, jeleku në verë dhe, në dimër, mitani me mëngë të gjata dhe xhoka prej shajaku, gjatësia dhe zbukurimi i së cilës ndryshonin nga krahina në krahinë. Xhoka, nga ana e saj, përshkruhet si një mbulesë e sipërme shajaku, e bardhë ose e zezë, që rrinte hapur përpara, zgjerohej anash me kinda dhe qepej me gajtan.

Burrat. Tozer e përshkruan veshjen e burrave si një pallto të gjatë leshi të bardhë, që shërbente edhe si këmishë, e shtrënguar në bel me një brez të kuq; poshtë saj mbathje të bardha nga i njëjti lesh, të lidhura te nyja me rripa të zbukuruar; këpucë lëkure në këmbë dhe një kësulë të bardhë shajaku në kokë. Me fjalët e sotme: këmisha e gjatë, brezi, opingat dhe plisi. Opingat e Mirditës janë dokumentuar herët: kryepeshkopi i Tivarit Marino Bizzi shënoi që në vitin 1610 se burrat e Mirditës mbathnin opinga lëkure lope, që i përgatitnin vetë. Etnografia shqiptare e quan këtë tip «veshja me këmishë të gjatë e dollamë»: këmisha e bardhë dhe dollama (cibuni), një pallto e gjatë shajaku, diku deri mbi gju e diku deri në pulpë, diku e bardhë me gajtanë të zinj e diku e zezë; në verë në vend të dollamës vishej një xhamadan shajaku, kurse nën këmishë mbathje të gjata me kallcinj. Dollama e burrave të Mirditës përmendet si një nga xhokat më të veçanta të vendit. Pas Luftës së Dytë Botërore tipi u zëvendësua nga veshja me tirq.

Xhurdia. Pjesa që i jep veshjes mirditore kuptimin e saj është xhurdia (Durham e shkruan «djurdin», «giurdan»): një mbulesë e shkurtër shajaku të zi, sa një xhaketë, me mëngë të cunguara dhe një jakë të gjerë katrore që bie mbi shpinë, e përhapur në krejt Veriun shqiptar. Gojëdhëna thotë se dikur ka qenë e kuqe dhe u kthye në të zezë pas vdekjes së Skënderbeut. Durham e dëgjoi këtë shpjegim vetë: mirditorët e siguruan se ishin «njerëzit e Skënderbeut» dhe se prandaj xhurdinë e mbanin edhe gratë, jo vetëm burrat si gjetkë. Në librin e saj të vitit 1928 e përsërit: gratë e Mirditës mbajnë xhurdinë e zezë si zi për Skënderbeun, të cilin e mbanin për të afërm të Lekë Dukagjinit.

Kur vishej

Udhëtarët e panë në rrethana krejt të ndryshme, nga kullota deri në tryezën e kapedanit: Tozer më 1865 i takoi barinjtë «të veshur jashtëzakonisht thjesht», kurse Durham, në shtëpinë e kapedanit në Orosh më 1908, pa të rinjtë e familjes që shërbenin në tryezë «hijerëndë e mesjetarë, në veshjen e bukur të mirditorëve». Ndryshimet që përshkruan etnografia ishin stinore më shumë se festive: jeleku në verë, mitani dhe xhoka në dimër për gratë; xhamadani në verë dhe dollama në dimër për burrat. Një shtresë e veçantë ishte veshja e priftërinjve mirditorë, që Tozer e gjeti krejt jofetare: fes i kuq, xhaketë stofi dhe pantallona të gjera blu të mbledhura nën gju. Pas Luftës së Dytë Botërore, kur tirqit zunë vendin e dollamës, dollama mbeti veshje ceremoniale, e veshur mbi tirq ose në kuvende.

Ndryshimet nëpër krahina

Thjeshtësia ishte vetë dallimi. Tozer i vuri mirditorët përballë shqiptarëve të tjerë, të veshur me shkëlqim, sidomos atyre të Shkodrës, ku kostumet e pasura përzienin të bardhën me të kuqen dhe gratë mbanin një mantel të madh të kuq të errët me mbulesë koke. Ndaj Malësisë së Madhe dallimi ishte te flokët: atje gratë e martuara katolike rruanin ballin e tëmthat dhe i ngjyenin flokët të zinj, kurse mirditoret mbanin balluke mbi ballë dhe nuk i ngjyenin. Ndaj Alpeve dallimi është te fundi: atje mbretëronte xhubleta, në Mirditë këmisha e gjatë me përparëse. Xhurdia vetë ndërronte emër me krahinën: herkë ose gujë në Kosovë, ku mund të ishte edhe e bardhë me gajtan të zi, kaporan në Dibër, kapsuzë në Lumë.

Veshja mirditore rrezatonte edhe përtej fisit. Durham gjeti në Arnji, fis i vogël mysliman pranë Dibrës, gra që «mbanin të gjitha veshjen mirditore», sepse fisi martohej kryesisht me gra nga Mirdita; në Plan, në luginën e Kirit, i thanë se pesëdhjetë vjet më parë visheshin si mirditorët. Franz Nopcsa, në albumin e tij të vitit 1925 për Shqipërinë e Veriut, botoi në një tabelë të vetme «veshjen e vjetër dhe të re të Mirditës» krah veshjeve të Zadrimës; vetë titulli i tabelës dëshmon se kostumi kishte ndryshuar. Për kontekstin më të gjerë shihni veshjet kombëtare dhe kullat e Dukagjinit.