Ora: roja e fatit, e bardhë për trimin dhe e zezë për frikacakun

Ora (shumës orët) është, sipas besimit popullor shqiptar, qenia femërore e fatit që çdo njeri e merr me lindjen si roje të vet: sa njerëz, aq orë. Orë kanë edhe shtëpia, fisi dhe vendi, dhe gjendja e orës — e bardhë a e zezë, e fortë a e ligështuar — pasqyron gjendjen e atij që ajo ruan. Besimi është dëshmuar sidomos në trevat gege në veri të Drinit, ku ora qëndron krah zanës, ndërsa në jug të njëjtin rol e luajnë fatitë, mirat dhe vitorja.

Përmbajtja5 pjesë

1. Si përshkruhet
2. Besimet dhe zakonet
3. Në përralla dhe këngë
4. Emri dhe interpretimet
5. Burimet

Si përshkruhet

Një nga dëshmitë më të hershme të shkruara është e Johann Georg von Hahn-it, që më 1854, te Albanesische Studien, e rendit Orën ndër qeniet e besimit popullor: ajo endet pa pushim nëpër vend, dëgjon bekimet dhe mallkimet e njerëzve dhe i përmbush në vend sapo i dëgjon. Hahn-i shton se në jug kjo qenie nuk i doli e njohur. Fjalori i Robert Elsie-t (2001, cituar në Wikipedia) e vendos vatrën e besimit në veri të Drinit: orët jetojnë në pyje e male, në përrenj, liqene e shpella, kurse në Shqipërinë e Mesme besohej se janë kudo dhe dëgjojnë çdo bekim e mallkim.

Albert Doja, në studimin «Mythology and Destiny» (Anthropos, 2005), e përmbledh kështu besimin: i ndershmi, trimi, punëtori a fatlumi ka një orë të bukur e të bardhë, kurse përtaci, frikacaku a fatkeqi ka një orë të zezë e të shëmtuar. Doja shënon se malësorët e Dukagjinit dallonin tri fate (orë): e Bardha, që sjell fat të mirë, e Verdha, që sjell fat të keq e hedh magji, dhe e Zeza, që ndan vdekjen. Natën e caktimit të fatit — këtu Doja ndjek Maximilian Lambertz-in (1922) — mblidhen treqind orë; u prin më e bukura, që rri në majë të një shkëmbi, me sy që shkëlqejnë si gurë të çmuar, dhe fytyrat u ndryshojnë sipas lumturisë që i ndajnë foshnjës. Kur orët e qortojnë dikë, i kanë prerë tashmë fillin e lumturisë a të jetës — prandaj për një njeri të tillë thuhet ende orëprerë (gegërisht orëprem), «i prerë nga ora».

Edith Durham-i shkruan te High Albania (1909) se orët marrin çdo trajtë që duan — zogj, bisha, gra a gjarpërinj. Sipas Dojës, ora, njësoj si vitorja e jugut, shfaqet shpesh si gjarpër, dhe ora e shtëpisë përfytyrohet pikërisht si gjarpri që rri në murin e saj.

Besimet dhe zakonet

• Gjarpri në djep nuk trazohet. Doja shënon se shumë shqiptarë besojnë që gjarpri nuk duhet trazuar as kur gjendet në djepin e foshnjës, sepse është ora e shtëpisë dhe e fëmijës. Hahn-i e kishte përshkruar të njëjtin kult më 1854 nën emrin e vitores: një gjarpër i vogël me lëkurë të larme që banon në murin e shtëpisë; kush e sheh, e përshëndet me nderim e urime, dhe kur shuhet dera e burrave, ai e braktis shtëpinë përgjithmonë. Vitorja njihet edhe me emrin Ora e Shtëpisë.
• Ora dëgjon bekimin dhe mallkimin. Hahn-i vëren se lypësit e Shqipërisë së Mesme e mbyllnin këngën e lypjes dhe falënderimin me urimin që ora të kalojë andej e fjala të bëhet. Formula ka mbijetuar: Wiktionary regjistron ende urimin «shkoftë ora e dëgjoftë!», mallkimin «të preftë ora» dhe shprehjet «qofsh me orë» e «e ka lëshuar ora».
• Hajmalitë kundër syrit të keq — dhe orëve. Durham-i, duke shkruar nga Vukli, përshkruan hajmalitë kundër syrit të keq: rruazat e kaltra të xhamit në kapistrat e kuajve, monedhën e lidhur në ballë të fëmijëve, kryqet e medaljet e katolikëve. Të njëjtat hajmali lidheshin edhe në brirët e bagëtisë e në krifat e kuajve, që natën orët a djajtë të mos i kalërojnë kuajt. Kundër të gjitha këtyre Durham-i shënon një hajmali «shumë të mirë» të Gjakovës: koka e një gjarpri, e prerë me teh argjendi, e tharë, e mbështjellë me një medalje të Shën Gjergjit dhe e bekuar nga prifti.
• Vendet e orëve nuk preken. Në Gjakovë Durham-it i treguan për një shpellë në rrugën e Prizrenit, ku gjendet një qytet i lashtë me pazar plot mall: kush prek qoftë edhe një send, i fiket pishtari dhe e hanë gjarpërinjtë në errësirë — «dhe këta nuk janë gjarpërinj, janë orë që e ruajnë shpellën».
• Nata e tretë. Në jug, sipas besimit, fatin e cakton fatia: Doja përshkruan natën e tretë pas lindjes, kur tri plaka të padukshme i afrohen djepit. Hahn-i shënon se arvanitët e Atikës, te të cilët tri fatitë ishin shkrirë në një qenie të vetme të quajtur Moira, atë natë shtronin tri bukë, tri enë me ujë, po aq me mjaltë dhe tri bajame për mysafiren, i largonin qentë nga oborri dhe e linin derën hapur. Në veri, thotë Doja, këtë punë e kryejnë orët dhe zanat.

Në përralla dhe këngë

Në Këngët e Kreshnikëve, që rapsodët i këndojnë me lahutë, orët janë ndihmëset e heronjve. Sipas përkthimit të Elsie-t (2004, cituar në Wikipedia), kundërshtari Paji Harambashi i gjen në dritë të hënës, te një krua, tri orët e bardha të Mujit dhe ia thërrmon krahun njërës; një orë i tregon Mujit thikën e helmuar në xhepin e majtë të Behurit; dhe një orë ia kthen dritën e syve Zukut Bajraktar me barëra. Doja, duke cituar përmbledhjen e Qemal Haxhihasanit (1955), shton se ora në trajtë gjarpri i dha Mujit fuqinë e mbinatyrshme dhe se, kur heroi shtrihet i plagosur, ajo i rri te koka, e bën gjarprin t'ia lëpijë plagët dhe i vë bishat te këmbët që shpirti të mos i ikë. Kënga e thotë vetë:

A po e sheh ket orë,
qi m'rri ke kryet?
Natë e ditë njikshtu m'ruen.

Te Lahuta e Malcís e Gjergj Fishtës (1937) ora bëhet figurë kombëtare. Në Këngën e Parë Fishta shkruan «Turkut Ora m'iu ligështue» — perandoria që tretet. Shënimi i botimit të Romës (1991) e shpjegon orën si vashë të hijshme që ruan njeriun, vendin a familjen, dhe kur ajo ligështohet, vuan edhe ai që ruan. Në Këngën e Tetë Ora e Shqipnisë i del Ali Pashë Gucisë — «Se un jam Ora e Shqyptaris» — jo si mbrojtëse e ëmbël, por e zemëruar me bijtë e saj të pakujdesshëm; betimi i Pashës për t'u flijuar bashkë me të birin e zbut, dhe ajo i jep fuqi të shkulë lisat. Në Këngën e Nëntë «Ora e bardhë e Shqyptaris» rri në bjeshkët e Lubotenit me Zanën e Sharrit dhe vështron burrat e mbledhur në Prizren: «Po ligjrojshin Zana e Ora, / Krye më krye e dora — dora». Një shënim i mëvonshëm i të njëjtit botim e vendos selinë e Orës së Shqipnisë në bjeshkët e Valbonës.

Emri dhe interpretimet

Fjala orë në kuptimin «orë e kohës» vjen nga latinishtja hōra dhe, më tej, nga greqishtja ὥρα; Wiktionary e trajton emrin e qenies mitologjike si zë më vete, por pa cituar një burim për prejardhjen e tij. Studiues të cituar në Wikipedia (Kondi, Tirta) e lidhin orën me «kohën e ditës» dhe me rrjedhën e fatit: orët janë zonjat e kohës dhe të vendit, që ruajnë jetën, shtëpinë dhe thesaret e njeriut. Baroni Franz Nopcsa, sipas Elsie-t, e afroi emrin me oreadat, nimfat e maleve të grekëve të vjetër — një përqasje, jo prejardhje e provuar.

Doja i vendos orët ndër hyjneshat e lindjes të traditës indoevropiane, krahas moirave greke dhe nornave nordike, dhe e përkufizon detyrën e tyre si ruajtje të rendit të gjithësisë: edhe hyu i epërm vetëm zbaton atë që orët e kanë caktuar. Emrat e jugut i lexon si huazime — fatí nga latinishtja fatum, mirat nga moirat greke, përmes etimologjisë popullore me «mirë» — kurse vitore, sipas Eqrem Çabejt (1968), është «gruaja që tjerr», si moira që tjerr fillin. Për kultin e gjarprit të shtëpisë Doja shënon se shumë studiues e mbajnë për trashëgim të një kulti paleoballkanik, me gjasë ilir — një hipotezë, pa dëshmi të drejtpërdrejtë ilire.

Shih edhe faqet «Ora: qenia mbrojtëse e fatit në mitologjinë shqiptare», «Ora e njeriut» dhe «Vitorja».

Burimet

• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, Jena 1854, f. 162.
• M. Edith Durham, High Albania, London 1909, kap. IV dhe IX.
• Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís, 1937 (ribotimi Romë 1991), Kënga I, VIII, IX, XXV.
• Albert Doja, «Mythology and Destiny», Anthropos 100 (2005), f. 449–462.
• «Ora (mythology)», «Vitore», «Fatia», «Albanian paganism», Wikipedia; «Ora e maleve», Wikipedia shqip.
• «orë», Wiktionary.