E Bukura e Dheut dhe e Bukura e Detit: dy motrat e përrallës shqiptare

E Bukura e Dheut është një nga figurat më të dashura të përrallës dhe të besimit popullor shqiptar: një zanë e fuqishme, herë bamirëse e herë dinake, që në disa variante banon në një pallat nëntokësor të ruajtur nga një qen me tre krerë ose nga një kuçedër. E Bukura e Detit është motra e saj, zana e ujërave, që në gojëdhënën e Beratit e pret të motrën ditën në shtëpinë e vet në det. Të dyja kanë përballë një të tretë, të Bukurin e Qiellit, emër me të cilin populli i Veriut e thërriste Zotin.

Përmbajtja5 pjesë

1. Si përshkruhet
2. Besimet dhe zakonet
3. Në përralla dhe këngë
4. Emri dhe interpretimet
5. Burimet

Faqja E Bukura e Dheut e jep figurën me një vështrim; këtu janë dëshmitë e mbledhësve, me emër, vend e vit.

Si përshkruhet

Dëshmia më e vjetër e botuar është e Johann Georg von Hahnit, konsull austriak: përralla doli së pari, me tekstin shqip dhe përkthimin gjermanisht, si teksti III i Albanesische Studien (Jena, 1854) dhe u ribotua si nr. 97, «Floku i së Bukurës së Dheut», në Griechische und albanesische Märchen (Leipzig, 1864). Tre vëllezër gjejnë një vrimë që zbret në nëntokë dhe i vogli lëshohet poshtë, te shtëpia e një plake magjistare. Plaka e paralajmëron: të Bukurën «e ruan një qen me tre krerë, që nuk fle as ditën, as natën» („Die bewacht ein Hund mit drei Köpfen, der weder bei Tag noch bei Nacht schläft“). Djali e lan fytyrën me një ujë që e nxin aq sa qeni nuk e sheh, i hedh së Bukurës në gjumë pak «dhé të vdekurish» që të mos zgjohet dhe i këput një flok të artë: kush e merr në dorë, shkëlqen si dielli. Hahni shënon se qeni trekrerësh dhe dheu i të vdekurve janë tipare të variantit shqiptar.

Auguste Dozon i vuri së Bukurës së Dheut «vendin e parë» mes qenieve të mbinatyrshme të shqiptarëve në parathënien e Contes albanais (Paris, 1881): ajo «nuk dallohet shumë nga një grua», e ruajtur zakonisht nga bisha të egra ose nga trima të armatosur, dhe pushtimi i saj mes rreziqesh është lënda e shumë përrallave. Fuqia e saj rri te fustani: me të veshur ajo ikën, pa të mbetet robinë.

Gjuhëtari Holger Pedersen (Albanesische Texte mit Glossar, Leipzig, 1895) i shënoi dy fytyra të tjera. Në «Arap Uzengia» ajo mban një lëkurë të zezë arapi, e nxjerr dhe bëhet sërish e bukur, pastaj e vesh prapë; në «Kartë për n'atë jetë» (Letra për në botën tjetër) një djalë gjen në majë të një lisi katër copa mishi që, sa i prek, bëhen grua — ajo i thotë se është e Bukura e Dheut, se e ka rrëmbyer një arap dhe se ka dhjetë vjet pa parë njeri.

Për të Bukurën e Detit dëshmia më e plotë është e Maximilian Lambertzit (Albanische Märchen, Vjenë, 1922). Një gojëdhënë që iu tregua në Berat e paraqet të Bukurën e Dheut si të dashurën e Baba Tomorrit: trupi i bardhë si bora, syri i zi si ulliri; ditën rri te motra, e Bukura e Detit «me kurorë kallamash», dhe mbrëmjeve erërat, shërbëtorët e Tomorrit, e ngjisin te mali. Kur Shpiragu sulmon Beratin, Tomorri e dërgon mbi një re në det, te shtëpia e së motrës. Lambertzi shton se kishte dëgjuar në Veri edhe një përrallë ku e Bukura e Detit ishte caku i udhëtimeve të një princi, por nuk pati mundësi ta shkruante.

Besimet dhe zakonet

Lambertzi e quan të Bukurën e Dheut një nga figurat më të dashura jo vetëm të përrallës, por edhe të besimit popullor. Sipas tregimtarit të Beratit, fshatarët rreth Tomorrit bënin betimet më të shenjta me emrin e Baba Tomorrit — «Për Baba Tomor!» — dhe e quanin zotin më të madh të të parëve. Po nga Lambertzi vjen shënimi se Bukuri i Qiellit ishte në Veri emërtimi i zakonshëm popullor për Zotin. Dozoni shënon një gjurmë në gjuhën e përditshme: emrin «e bukura e dheut» populli ia jepte edhe salamandrës së tokës.

Në përralla dhe këngë

• Hahn, 1854/1864 — teksti III i Albanesische Studien, i ribotuar si nr. 97: zbritja në nëntokë, qeni trekrerësh, floku i artë, kthimi lart me zogjtë që plaka i thërret me magji.
• Dozon, 1881 — «Motrat ziliqare» (II): djali dërgohet të sjellë nga e Bukura një lule, pastaj shaminë, pastaj vetë atë; «E Bukura e Dheut» (V): i vogli i mbretit zbret në pus dhe e gjen bashkë me kuçedrën; «Lubia dhe e Bukura e Dheut» (XII): ajo ikën sapo i jepet fustani dhe mbetet vetëm kur burri ia djeg te burimi. W. A. Clouston (1887) e lexoi këtë si variant shqiptar të «vajzës-mjellmë».
• Pedersen, 1895 — «Birbil Gizari», ku ajo është zonja e bilbilit të mrekullueshëm dhe mbretëreshë me pesëqind roja; «Arap Uzengia»; «Kartë për n'atë jetë», ku ajo rri dhjetë vjet si katër copa mishi në lis dhe, pasi martohet, i shkruan burrit përgjigjet e të vdekurve dhe i vë në gojë një bar që e bën zot mbi vdekjen.
• Mitko / Meyer — në një përrallë nga Korça, të mbledhur nga Thimi Mitkoja, të Bukurat e Dheut janë tri motra, të ruajtura nga lamia që e vret Qerosi.
• Lambertz, 1922 — në hyrje ai përmend katër përralla të përmbledhjes së vet, sipas numërimit të dorëshkrimit: 50, «dyzet divat dhe dyzet vajzat», ku ajo është më e vogla e dyzet motrave; 53, «Vëllezërit dhe e Bukura e Dheut»; 59, «Djali me yll në ballë»; 104, «Djali me kuletën, fyellin e xhaketën». Vëllimi i 1922-shit botoi vetëm 61 tekste dhe këto katër nuk janë mes tyre.
• E Bukura e Detit — Wikipedia shqip përmbledh një përrallë ku «Hyrija e Detit» gjendet e shndërruar në breshkë nën një fik në breg të detit; djali i mbretit sheh fshehurazi se nga breshka del një grua «si hyri deti», dhe ajo, e rënë në duart e mbretit, nuk flet nëntë vjet nga humbja e burrit (Wikipedia shqip nuk e emërton mbledhësin).
• Robert Elsie e përktheu si Earthly Beauty (The Boy and the Earthly Beauty, The Three Friends and the Earthly Beauty, The Scurfhead — Qerosi); Fan Noli e përdor shprehjen në Rubairat.

Emri dhe interpretimet

Lambertzi shënon trajtat Bukura e dheut, Bukuria e dheut dhe Bukura e dynjasë — «e bukura e botës» — dhe, duke iu referuar P. Kretschmerit, një figurë të njëjtë te grekët, turqit, kurdët, arumunët, sirianët dhe në përrallën italiane (la Bella del mondo). Kretschmeri kishte hedhur mendimin, mbi një bazë gjuhësore, se «e bukura e botës» mund të vinte nga Lindja, ngaqë arabishtja e shpreh superlativin me pozitivin dhe gjinoren — hipotezë e tij. Dozoni e lexonte të Bukurën me kortezhin e saj si shndërrim të shpirtrave elementarë të sllavëve: lexim i kohës së tij.

Lexim i Lambertzit është ndarja e figurës në tri anë: mishërim i bukurisë, «më e bukura e botës»; zonjë e nëntokës, ku theksi bie te gjinorja e dheut, përballë të Bukurit të Qiellit dhe së Bukurës së Detit; dhe, herë-herë, thjesht zanë e fuqishme a princeshë. Nga lëkura e zezë e Arap Uzengisë dhe mishi që ringjallet ai nxjerr një natyrë të dyfishtë — hyjneshë e nëntokës së errët dhe e rritjes së pranverës — dhe e quan «një Persefone-Demetër shqiptare». Ideja se të parët e shqiptarëve do ta kenë ndarë botën në qiell, det e nëntokë, me tri «bukuri» në rolin e Zeusit, Poseidonit e Hadit, vjen nga përkthimi gjermanisht i Lahutës së Fishtës nga Lambertzi (1958), siç e përmbledh Wikipedia: është rindërtim, jo dëshmi. Thënia e tregimtarit beratas se Tomorri ishte zoti i ilirëve është një besim që Lambertzi e dëgjoi në Berat dhe e botoi më 1922 (ai shënon se poeti elbasanas Lip Papajani e kishte vënë gojëdhënën në vargje), dhe vazhdimësia nga mitologjia ilire mbetet hipotezë.

Ndryshe nga zana e malit, që ruan një mal, e Bukura rri në skajin e botës — nën dhé ose në det — dhe rruga deri tek ajo kalon mes rojash, bishash e provash.

Burimet

• J. G. von Hahn, Albanesische Studien, Jena 1854 — teksti III.
• J. G. von Hahn, Griechische und albanesische Märchen, vëll. II, Leipzig 1864 — nr. 97 dhe shënimi.
• Auguste Dozon, Contes albanais, Paris 1881 — parathënia (f. XIX–XXII) dhe përrallat II, V, XII.
• Holger Pedersen, Albanesische Texte mit Glossar, Leipzig 1895 — përrallat IV, VIII dhe «Birbil Gizari».
• Maximilian Lambertz, Albanische Märchen, Vjenë 1922 — hyrja, f. 41–45, dhe «Berichtigungen».
• W. A. Clouston, Popular Tales and Fictions, vëll. I, 1887 — f. 188–189.
• Robert Elsie, Albanian Literature — Folktales.
• Wikipedia: E Bukura e Dheut, E Bukura e Detit, Albanian paganism, Mitologjia shqiptare.
• Fan Noli, Rubairat (Wikisource).