Bolla: gjarpri që hap sytë një herë në vit dhe, i paparë nga njeriu, bëhet kulshedër

Bolla — edhe bullar ose bollar — është gjarpri i besimit popullor shqiptar që i mban sytë mbyllur gjithë vitin dhe i hap vetëm për Shëngjergj; kush i del para atë ditë, thotë gojëdhëna, e ha. Nëse arrin të jetojë vite me radhë pa e parë sy njeriu, ndërron trajtë dhe bëhet kulshedër, përbindëshi i ujërave me të cilin lufton drangoi. Fjala vetë është emër i zakonshëm gjarpri, dhe kjo dyfishësi — gjarpër i vërtetë dhe krijesë e përtejme — është thelbi i figurës.

Përmbajtja5 pjesë

1. Si përshkruhet
2. Besimet dhe zakonet
3. Në përralla dhe këngë
4. Emri dhe interpretimet
5. Burimet

Si përshkruhet

Dëshmia më e hershme e shkruar vjen nga Johann Georg von Hahn, që në fjalorin e Albanesische Studien (Jena, 1854) shënon te zëri kuçedra: «një gjarpër që për dyzet vjet nuk e ka parë asnjë sy njeriu, bëhet dragua». Po aty Hahn-i e vendos kuçedrën «në ujëra e në këneta» dhe shënon shprehjen e piu kuçedra, që thuhej për një burim të tharë. Nga e folmja labe ai regjistron edhe emrin e një gjarpri «të madh e lara-lara, që mbahet për shpirt të keq».

Gustav Meyer, në fjalorin etimologjik të shqipes (Strasburg, 1891), e jep bollë si gegërishte me kuptimin «gjarpër i madh» dhe bullar si «gjarpër uji» te arvanitët e ishullit Poros.

Përshkrimin më të hollësishëm e dha Maximilian Lambertz në hyrjen e Albanische Märchen (Vjenë, 1922):

• Në Prishtinë tregohej se kulshedra mbetet e padukshme për njerëzit deri në moshën dymbëdhjetë vjeç; deri atëherë ajo është bollë, gjarpër. Pastaj i rriten qimet, ngjitet në qiell dhe lufton me drangoin.
• Në Tiranë besohej se të vegjlit e kulshedrës fshihen në një vrimë të errët dhe pas gjashtë muajsh bëhen gjarpërinj; pas gjashtë muajve të tjerë quhen kulshedra dhe nisin veprën e tyre.
• Në Malësinë e Madhe, sipas një shënimi që Lambertz-i e merr nga J. Pisko (1894), shkallët janë tri: gjarpri që jeton pesëdhjetë vjet pa u parë nga njeri bëhet bullar, zvarranik nga i cili gjarpërinjtë helmues e thithin helmin; bullari që jeton edhe pesëdhjetë vjet pa u parë bëhet ershaj, që e mbështjell njeriun, ia shpon gjoksin dhe ia ha zemrën; ershaji që mbush njëqind vjet pa u parë bëhet kulshedër.
• Në Hajmel të Zadrimës kulshedra në rininë e saj përfytyrohej si ngjalë që banon në vrimat e burimeve dhe rritet nëpër male aq sa mezi kthehet; kur përpiqet të dalë, i griset lëkura dhe humb shumë gjak — atëherë vetëtin e bubullin.

Sipas fjalorit të Robert Elsie-t për fenë dhe mitologjinë shqiptare (2001), i cituar në artikullin përkatës të Wikipedia-s, bolla rri me sy mbyllur deri në ditën e Shëngjergjit, kur shikon botën dhe përpin këdo që i afrohet; gojëdhëna e shpjegon këtë me një mallkim të Shën Gjergjit, që e dënoi bishën të ishte e verbër përveçse në festën e tij. Albert Doja (2005), duke përmbledhur Lambertz-in, vëren se bollë, bullar dhe ershaj në të folmen e përditshme do të thonë thjesht «gjarpër».

Besimet dhe zakonet

Çelësi i gjithë besimit është shikimi. Gjarpri ndërron trajtë vetëm nëse nuk e sheh njeri — dyzet vjet te Hahn-i, dymbëdhjetë në Prishtinë, pesëdhjetë e njëqind në Malësi. Te fisi i Kastratit, sipas Elsie-t (po aty), besohej se gjarpri që e ka parë një zog i vogël pylli (gjinia Troglodytes) nuk mund të bëhet më kulshedër. Vetë bolla shikon vetëm një ditë në vit; sipas Tirtës (2004, cituar në Wikipedia), Shëngjergji shoqërohej në disa krahina edhe me rite me gjarpërinj.

Edith Durham-i shënon në High Albania (1909) një hajmali kundër shtrigës, syrit të keq e djajve, që i treguan në Gjakovë: vritet një gjarpër, i pritet koka me teh argjendi — mjaftonte buza e mprehur e një monedhe — thahet, mbështillet me një medalion të Shën Gjergjit, bekohet nga prifti dhe mbahet në trup. Në Some Tribal Origins (1928) ajo e shpjegon si magji simpatike: e keqja duhet të vdesë siç vdiq dragoi — koka e gjarprit — i vrarë nga Shën Gjergji. Po aty shënon se gruaja shtatzënë nuk duhet të shohë gjarpër, përndryshe fëmija lind me shenjë gjarpri, dhe se malësorët i thoshin se Shën Gjergji kishte qenë vetë drangue.

Jo çdo gjarpër ishte armik. Hahn-i më 1854 përshkruan vitoren, gjarprin e shtëpisë, të vogël e lara-lara, që banon në mur dhe rrallë del; kush nga të shtëpisë e sheh, e përshëndet me nderim e me urime. Por gjarpri që të del para lindjes së diellit ose në perëndim të tij, shkruan ai, lajmëron vdekjen e një të afërmi. Bolla rri pra në skajin e errët të një shkalle ku gjarpri mund të ishte edhe rojë e vatrës (shih ora e njeriut).

Në përralla dhe këngë

Në përrallat e shkruara bolla rrallë shfaqet me emrin e vet: ajo është faza e padukshme; në skenë del kulshedra. Hahn-i (1854) e numëron kuçedrën ndër tre përbindëshat femërorë njerëngrënës të përrallave, bashkë me syqenëzën katërsyshe dhe lubinë. Auguste Dozon, në parathënien e Contes albanais (Paris, 1881), i quan kuçedrat «përbindësha njerëngrënës që luhaten mes natyrës njerëzore dhe asaj shtazore», që banojnë «në puse ose pranë burimeve», dhe i krahason me lamiat e Greqisë së lashtë e me drakot e grekëve të kohës së tij.

Lambertz-i (1922) botoi nga Prishtina tekstin e shkurtër «Kulshedra», ku deri në dymbëdhjetë vjeç ajo është bollë dhe vetëtima është shpata e drangoit, dhe vërejti se te përralla zadrimore për Shën Gjergjin (teksti 42) dragovrasësi bëhet në shqip kulshedërvrasës. Durham-i (1909) e dëgjoi vetë besimin në Nikaj, kur bubullima u përplas nëpër male dhe udhërrëfyesi thirri: «Drangoni po lufton me kulshedrën!». Luftën e tregon faqja e kulshedrës dhe drangoit; kjo faqe ndalet te fillimi i saj i heshtur.

Emri dhe interpretimet

Për prejardhjen e fjalës studiuesit nuk pajtohen. Meyer-i (1891) e lidhte bollë/bullar me rumanishten balaur «dragua» dhe me fjalën serbe blavor, të përdorur në Mal të Zi, dhe e nxirrte nga latinishtja belua «bishë»; Lambertz-i (1922) e kundërshtoi, duke propozuar një rrënjë indoevropiane *bhāl-, të afërt me greqishten phálaina «përbindësh». Wikipedia shënon edhe rindërtimin protoshqip *bālwā (Price, 2000). Asnjëra nuk është e vërtetuar.

Edhe leximet e figurës janë interpretime. Durham-i (1910, 1928) e shihte luftën e drangoit me kulshedrën si mbetje të një dualizmi dritë–errësirë me ngjyrë manikease — hipoteza e saj. Doja (2005) citon Çabejn se roli heroik i drangoit mund të jetë «një shtresë e lashtë, me siguri pararomake» e mitologjisë shqiptare. Vazhdimësia nga ilirët mbetet hipotezë: asnjë burim ilir nuk e përmend bollën; çka dimë vjen nga mbledhësit e shekujve XIX–XX. Lambertz-i kujton se historia e natyrës për shkollat shqipe e Dom Ndoc Nikajt i jep bollën dhe bollarin si emra të gjarprit të ujit, bollës së zakonshme të përrenjve (Natrix) — përpara se të ishte përbindësh, bolla ishte gjarpri që malësori e shihte çdo verë buzë ujit.

Burimet

• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, Jena 1854: vëll. I, vëll. III (fjalori).
• Auguste Dozon, Contes albanais, Paris 1881 (parathënia).
• Gustav Meyer, Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, Strasburg 1891, f. 41.
• M. Edith Durham, High Albania (Londër, E. Arnold, 1909); «High Albania and its customs in 1908», JRAI 40 (1910); Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (1928).
• Maximilian Lambertz, Albanische Märchen, Vjenë 1922, f. 10–12, 102–103.
• Albert Doja, «Mythology and Destiny», Anthropos 100 (2005), f. 449–462.
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture, 2001, f. 46–47, cituar në Wikipedia, «Kulshedra»; «Albanian folk beliefs»; «Kuçedra» (shqip).