Kulshedra dhe drangua: dyluftimi që shqiptarët e panë në çdo bubullimë

Kur bubullima shkul çatinë e një stani në Malësi, malësori i vjetër nuk thoshte se «po bie shi». Thoshte se drangoi kishte zbritur. Diku mbi re, një djalë i lindur me këmishë dhe me krahë nën sqetull po e godiste me parmendë e me shkëmbinj një gjarpër femër me shtatë krerë, që kishte zënë burimin e fshatit dhe kërkonte njerëz për ta lëshuar. Rrufeja ishte goditja; jehona ishte ulërima e saj. Ky nuk është një përrallëz e vetmuar: është cikli qendror i mitologjisë shqiptare, i njëjti nga Rugova te Labëria dhe nga Dukagjini te kolonitë arbëreshe të Siçilisë — dhe njëri prej miteve më të plota që një popull europian ia ka dorëzuar shekullit të njëzetë pa e shkruar kurrë.

Gjarpri që pret njëqind vjet

Kulshedra nuk lind kulshedër. Ajo bëhet, ngadalë, dhe kushti është gjithnjë i njëjti: të mos e shohë syri i njeriut. Në malësinë e veriut varianti më i plotë numëron tri pragje. Një gjarpër që rron pesëdhjetë vjet pa u parë bëhet bullar — ende gjarpër, por i shquar, që u jep qumësht gjarpërinjve të tjerë. Pesëdhjetë vjet të tjera në errësirë e kthejnë në ershaj, që mbështillet rreth viktimës dhe i ha zemrën. Vetëm pas edhe një shekulli të tretë të padukshëm del kulshedra e mirëfilltë. Në Prishtinë afati shkurtohet në dymbëdhjetë vjet padukshmërie, pas të cilëve gjarprit i mbijnë krahët e i del qimja; në Tiranë tregimi e shkurton edhe më, në dy gjashtëmujorë brenda një vrime të errët.

Pikërisht ky kusht — të mos shihesh — e bën mitin praktik, jo dekorativ. Fisi i Kastratit besonte se një gjarpër i parë nga një çafkë e vogël nuk mund të bëhej më kurrë kulshedër. Të shohësh do të thotë të ndalosh. Kjo është një mitologji ku vështrimi njerëzor ka fuqi mbi rendin e botës, jo ku njeriu është vetëm spektator i perëndive.

Përbindëshi që zë ujin

Përshkrimi është i qëndrueshëm nga veriu në jug: një gjarpër femër i stërmadh me shtatë deri në dymbëdhjetë krerë, i mbuluar me qime të kuqe leshtore, me bishtin e gjatë dhe me gjinjtë e varur që i rrëshqasin përtokë. Ajo pështyn zjarr; qumështi dhe urina e saj janë helm. Kur do t'i afrohet njeriut, merr fytyrë gruaje — ose formë hardhuce, breshke, bretkose, zhabe.

Por dëmi i vërtetë i saj nuk është dhëmbi: është uji. Kulshedra shkakton thatësirë, stuhi e përmbytje, dhe zë burimin që i jep jetë fshatit. Çmimi për ta shtyrë fatkeqësinë është flijim njerëzor — vajza që dërgohet te kroi është forma më e njohur e këtij kontrati të tmerrshëm. Në jug ekziston edhe një version kozmik: një gjarpër i pafund që e rrethon botën, dhe që, po ta kapte bishtin me gojë, do ta shkatërronte atë.

E megjithatë tradita nuk e bën dot krejt të zezë. Thuhet gjithashtu se fshati ku banon kulshedra ka bereqet të madh në arë e në bagëti. Kjo dyzim — fatkeqësia dhe begatia që dalin nga i njëjti burim — është shenja e një mendimi shumë të vjetër, ku uji nuk është i mirë as i keq, por i fuqishëm.

Fëmija që lind me këmishë dhe me krahë

Kundërshtari i saj është njerëzor nga barku i nënës. Drangoi — drangue në gegërisht, dragua në standard — njihet që në lindje nga tri shenja: koka e mbuluar me këmishë, dy ose katër krahë nën sqetull, dhe, sipas besimit, një zemër e artë me gurë të çmuar brenda. Ai nuk zgjidhet nga një perëndi dhe nuk stërvitet; ai lind i tillë, në një familje çfarëdo, dhe fuqia e tij është e trashëguar, jo e dhuruar.

Kjo e bën mbrojtësin e njeriut një fqinj, jo një hyjni. Dhe e bën të brishtë: në Rugovë besohej se drangoi vdes nëse e sheh dikush tjetër përveç nënës së vet. Fuqia më e madhe e maleve varet nga heshtja e një gruaje — një detaj që asnjë mitologji zyrtare nuk do ta kishte shpikur, dhe që tregon se ky cikël u formua në odë e në vatër, jo në tempull. Nuk është vetëm ai që e vret kulshedrën: përrallat njohin edhe E Bijën e Hënës dhe të Diellit, si dhe Zjermin, të lindur me diell në ballë.

Bubullima është dyluftim

Beteja zhvillohet në qiell dhe shihet nga toka si stuhi. Drangonjtë e godasin kulshedrën me shkopinj, me parmenda, me zgjedha, me heshta e me gurë — dhe, kur ato nuk mjaftojnë, me pemë të shkulura me rrënjë e me shtëpi të tëra. Çdo goditje e tillë njeriu e sheh si rrufe. Në Shqipërinë e mesme rrëfimi ka edhe një fund të saktë: heroi e la pa ndjenja duke i hedhur trungje e shkëmbinj, dhe pastaj e mbyti në Shkumbin.

Ky është një mit që nuk kërkon besim: kërkon vetëm një dritare. Çdo vjeshtë, mbi Bjeshkët e Nemuna ose mbi Tomorr, ai luhet sërish. Prandaj mbijetoi pa asnjë libër — sepse dëshmia e tij binte nga qielli disa herë në vit.

Dëshmia e Siçilisë dhe e fjalorit të 1635-ës

Kur duam të dimë sa i vjetër është një mit pa shkrim, kemi dy prova të forta. E para është fjala e shkruar: te Dictionarium Latino-Epiroticum i Frang Bardhit, botuar në Romë më 1635, termi shfaqet tashmë me kuptimin e heroit që lufton kulshedrën. Pra në gjysmën e parë të shekullit XVII cikli ishte i mbaruar, i emërtuar dhe i vetëkuptueshëm — jo në formim.

Prova e dytë është më e rëndë. Më 1923, Giuseppe Schirò botoi këngët tradicionale të kolonive arbëreshe të Siçilisë dhe gjeti aty të njëjtin cikël. Arbëreshët u shpërngulën nga trojet shqiptare duke nisur nga shekulli XV. Domethënë: kulshedra dhe drangoi ishin tashmë të plota para se ata të hipnin në anije. Një mit nuk kalon detin dhe nuk zgjat pesë shekuj në një ishull të huaj po të mos ketë qenë, në nisje, thelbësor për ata që e mbanin. Të njëjtën gjë e vërtetuan në terren edhe Edith Durham, që e shënoi në malësinë e veriut më 1908, dhe Maximilian Lambertz, që e mblodhi në përralla më 1922.

Çfarë tregon vetë fjala

Emrat e këtij cikli janë vetë një dokument. Kulshedër — geg. kulshedër, tosk. kuçedër — rrjedh nga latinishtja chersydrus (nga greqishtja χέρσυδρος), «gjarpër që rron edhe në tokë edhe në ujë». Kjo do të thotë se fjala i përket shtresës latine të shqipes: asaj shtrese që u formua gjatë shekujve të kontaktit me Romën. Vendosja sllave në Ballkan nis vetëm në shekujt VI–VII. Emri i përbindëshit tonë, pra, ishte në gjuhë përpara se ai kontakt të fillonte fare.

Bolla, emri i tjetër i saj në veri, shkon edhe më thellë: rindërtohet si proto-shqipe *bālwā dhe është vlerësuar edhe si mundësisht paraindoeuropiane, pranë greqishtes së vjetër πελώριον. Ndërsa drangue nuk ka fare etimologji të huaj: Çabej e afron me drangë, drëngë, drëngëzë (peshk i vogël i ujërave të ëmbla) dhe me gegërishten drãng «këlysh» — pra me vetë kushtet e çuditshme të lindjes së tij. Heroi ka emër shqip; përbindëshi ka emër romak. Kjo është pikërisht harta gjuhësore që pret një popull autokton nën perandori.

E jona, jo «e përbashkët»

Studiuesit e krahasimit e njohin këtë skemë — hyjnia e stuhisë që vret gjarprin — si një prej mitemave më të vjetra indoevropiane; Calvert Watkins dhe Martin West e kanë analizuar gjerësisht. Por një skemë e përbashkët nuk është një pronësi e përbashkët. Forma shqiptare është e veçantë dhe e pandarë: pragjet pesëdhjetëvjeçare të padukshmërisë, këmisha e lindjes dhe krahët nën sqetull, ndalimi i të parit nga nëna, parmenda dhe zgjedha si armë, burimi i zënë, Shkumbini. Asnjë prej këtyre nuk është huazim; të gjitha janë shqip, dhe të gjitha janë të lidhura me botën e kullotës, të odës dhe të bjeshkës.

Kur i njëjti motiv shfaqet i përkthyer në gjuhët fqinje, kjo është rrezatim i një tradite që qëndroi këtu, jo bashkëpronësi e saj. Ashtu si epika e kreshnikëve dhe si iso-polifonia, cikli kulshedër–drangue u ruajt nga një popull që nuk kishte shtet, nuk kishte akademi dhe, për shekuj me radhë, nuk kishte as të drejtën e shkrimit — dhe që megjithatë e solli të plotë deri te magnetofoni i etnografit. Muzeu nuk e shpik këtë pronësi. Ai vetëm e shënon atë që gjuha dhe kronologjia e thonë tashmë vetë.