Shtojzovallet: valltaret e padukshme të pyjeve, emri i të cilave është një urim

Shtojzovallet (edhe shtozovallet, shtojzorreshtat) janë, sipas besimit popullor të Shqipërisë së Veriut, qenie të padukshme të pyjeve, të bjeshkëve dhe të lëndinave: të vogla në trup, të bukura jashtë mase, që e kalojnë kohën me këngë, me valle dhe me dasma mes gjelbërimit. Emri i tyre nuk është emër, por urim – «Shtoji, Zot, vallet!» – një mënyrë për t'i përmendur pa i thirrur në emrin e vërtetë. Në malësi ato njëjtësohen me zanat: Mark Tirta i rendit «Shtojzovallet» dhe «Shtojzorreshtat» ndër eufemizmat me të cilët malësorët e shmangnin emrin e Zanës.

Përmbajtja5 pjesë

1. Si përshkruhet
2. Besimet dhe zakonet
3. Në përralla dhe këngë
4. Emri dhe interpretimet
5. Burimet

Si përshkruhet

Përshkrimi më i plotë vjen nga Maximilian Lambertz, që mblodhi përralla në Zadrimë (sidomos në fshatrat Nënshat dhe Hajmel) dhe në Shkodër më 1916–1917 dhe i botoi në Vjenë më 1922. Ai shënon dy versione: sipas njërit, janë qenie «si elfet», që gjallërojnë malin, pyllin dhe livadhin; sipas tjetrit, janë shpirtra që rrinë pezull në ajër – engjëjt që mbetën asnjanës kur Shën Mëhilli luftoi me Luciferin dhe që ende e qajnë fatin e vet. Nëse një lot i tyre bie mbi një njeri, ai vdes në vend; prej këtej, shkruan Lambertz, vjen shprehja «i ka ra pika».

Sipas rrëfimeve zadrimore që shënoi Lambertz, njeriu nuk i sheh, sepse para syve ka një perde të hollë «si cipë qepe»; vetëm i zgjedhuri, të cilit ato vetë ia heqin perden, mund t'i shohë. Janë të vogla, femrat të bukura për mrekulli; këndojnë bukur dhe, sipas Lambertz-it, është kënaqësi t'i shohësh kur kapen dorë për dore në valle. Natën, në kënetë e në shpella, tjerrin fijet e jetës së njerëzve bashkë me drangojtë. Gjaku i tyre i zi dhe qumështi i gjirit e bëjnë trupin të paplagosshëm – kështu bëhet i pamposhtur heroi Marku Sulejman i një përralle zadrimore. Rrëfimtari zadrimor i Lambertz-it thotë se janë «sa bari i tokës e gjethi i malit».

Gati shtatë dekada më herët, Johann Georg von Hahn (Albanesische Studien, 1854) kishte shënuar të njëjtën familje besimesh në Jug, por pa emrin «shtojzovalle»: atje qeniet e tilla s'kanë emër të vetin dhe përmenden me emra rrethues, që Hahn i përkthen si «të jashtmet», «të lumet» ose «nuset e malit», në Elbasan «ato që paçin një natë të mirë». Hahn i përshkruan të mëdha sa fëmijë dymbëdhjetëvjeçarë, të veshura në të bardha, që banojnë në male dhe natën zbresin te shtëpitë për të marrë djem të bukur në valle. Dy prej këtyre emrave – Nuset e Malit dhe Të Lumet (Natë) – Tirta i rendit krah Shtojzovalleve, si emra zëvendësues të Zanës.

Besimet dhe zakonet

• Mos ndërto mbi tokën e tyre. Kush ngre shtëpi në një truall që më parë u takonte shtojzovalleve, nuk gjen qetësi: në mesnatë ato shëtisin nëpër shtëpi me zinxhirë hekuri. Me të mirë mund të binden të shpërngulen; me forcë nuk arrihet asgjë, se janë shumë të forta (Lambertz, 1922).
• Mos i shkel dhe mos i ndot. Kush, pa i parë, i shkel a i ndot ndërsa luajnë e vallëzojnë në tokën e pyllit, mund të bjerë pa ndjenja, të mbetet i çalë a i verbër, madje të vdesë. Në Zadrimë thuhej se ato i thonë njëra-tjetrës kur afrohet njeriu: «Ik, se po na shkel qorri!» (Lambertz).
• Mos dil në zheg. Në vapën e mesditës nuk duhet dalë shëtitje, se atëherë shtojzovallet janë në lëvizje dhe njeriu mund t'i prekë pa dashje (Lambertz).
• Mos ua prish gostinë. Hahn shënon se qeniet e Jugut nuk i bëjnë keq njeriut po të mos i ngacmojë ai, por e marrin shumë për keq kur dikush ua prish gostinë e padukshme, ua përmbys enët ose i prek: ai merr një «goditje» dhe sëmuret.
• Mos e trego. Djali që ato e marrin natën në valle nuk duhet ta nxjerrë të fshehtën; nëse flet, ato e mbysin (Hahn, 1854).
• Thuaj urimin. Kur flet për to, shqiptari shton: «Shtoj, Zot, sa bar e gjeth!» (Lambertz). Tirta shkruan se malësorët besimtarë e quanin mëkat ta zinin në gojë «rast e pa rast» emrin e Zanës dhe prandaj përdornin eufemizma.
• Nusja shtojzovalle. Një njeri mund ta marrë për grua një vajzë shtojzovalle vetëm po t'i japë rrobat e veta, që ajo t'u shpëtojë shoqeve (Lambertz).

Në përralla dhe këngë

Përralla «Shtojzovallet» (Zadrimë; te Lambertz 1922, nr. 30) i mbledh këto besime në një rrëfim: një zotëri ndërton shtëpi, por natën e parë e dëbon zhurma e zinxhirëve; një djalosh njëzetvjeçar merr përsipër të flejë brenda. Në mesnatë i shfaqet një plak – i pari i shtojzovalleve – dhe djali i thotë se «toka asht e njerzve, nuk asht e juja»; i pari ia lëshon shtëpinë. Disa ditë më vonë djali i gjen në pyll duke bërë dasmë, kap një vajzë shtojzovalle, mëson prej saj se njerëzit nuk i shohin për shkak të perdes së syve, dhe e merr për grua duke i dhënë rrobat e veta.

Në Lahutën e Malcís të Gjergj Fishtës (botimi i plotë, Shkodër 1937) shtozovallet shfaqen si shoqëruese të Zanës së Madhe. Në këngën XXII, «Tringa», poeti i drejtohet Zanës me dyshim për vashën te dera, dhe Zana i përgjigjet me betimin «Pasha Orë e Shtozovalle»; në këngën XXIV, «Zana e Vizitorit», pas vdekjes së Tringës:

Mbi at rudinë e te ajo gurrë,
Zana e madhe, Shtojzovalleti
Ka ulë Tringën n' bar të njomë.

Zana e lan trupin e saj me ujë gurre, kurse shtozovallet e ngulin blirin e varrit «tre pash në dhé». Në këngën XXVI, «Koha e Re», poeti, tashmë me «borë» në flokë, i thërret si muzë: t'i lënë sot fluturat zallit e sutat malit – «Lëni sod, moj Shtozovallet, / Lëni flutrat t' marrin zallet» – dhe të vijnë te Lissusi i vjetër, në Lezhë, që t'ia nisin këngës; dhe e zgjeron fjalën deri te muzat e Helikonit: «Shtozovalleti qi nper thëna / T' Elikonës prijn kangë e valle». Edhe Ndre Mjeda, në Juvenilia, sipas Lambertz-it, i vë shtojzovallet të tjerrin fijet e jetës së pleqve e të fëmijëve bashkë me drangojtë.

Emri dhe interpretimet

Etimologjia popullore e shpjegon emrin si urim: shtoj + Zot + valle, «Shtoji, Zot, vallet!», dhe trajtën shtojzorreshta si «Shtoji, Zot, rreshtat!» – kështu e japin Tirta dhe Robert Elsie. Gjuhëtarët e trajtojnë si fjalë të përngjitur (shtoi zot vallet), ku vetëm njëra pjesë ka pësuar ndryshim fonetik (Studime filologjike, 1986). Lambertz që më 1922 e vuri në dyshim shpjegimin: shtoj nuk është as dëshirore as urdhërore. Ai përmend Pisko-n (1894), që i quante «Poltergeister» dhe përkthente «ai shton korin», dhe hedh vetë dy mundësi: «Shtoji, Zot, vallet e tyre!» me një përemër të ngjitur, ose – që i dukej më e mundshme – valët e detit, «Shtoi, Zot, sa valët!», e shkurtuar me haplologji, në të njëjtën frymë me urimin «sa bar e gjeth». Po të qëndrojë leximi i parë, shkruan Lambertz, do të ishte një emër eufemistik, i shtuar nga kujdesi për të mos thënë emrin e vjetër pagan, tashmë të harruar, të këtyre qenieve. Elsie e përmbledh njësoj: një eufemizëm për një qenie tjetër, «me gjasë zanën».

Enciklopedia e mitologjive e Yves Bonnefoy-it (1993), e cituar në Wikipedia, e lexon emrin si produkt të ndërthurjes së besimit pagan me atë të krishterë; po aty, duke cituar Elsie-n, shënohet se katolikët e Shqipërisë së Veriut dhe të Malësisë u kanë veshur shtojzovalleve tipare të krishtera – gjë që Lambertz e kishte vënë re që më 1922 te rrëfimtari i vet zadrimor, i cili i bën shtojzovallet ta përmendin Zotin dhe ta këshillojnë shenjën e kryqit. Lidhja me zanën del te çdo burim; Fishta i vë krah orës («Pasha Orë e Shtozovalle») dhe Tirta e rendit Orën në të njëjtën listë emrash. Disa studiues e mendojnë Zanën e Madhe si hyjni ilire, paralele me Artemisën dhe Dianën – një hipotezë që nuk vërtetohet dot me burime të shkruara. Për shtojzovallet dihet vetëm se emri i tyre, sipas Lambertz-it, mund të jetë një zëvendësim i mëvonshëm i një emri më të vjetër dhe, sipas enciklopedisë së Bonnefoy-it, fryt i ndërthurjes pagane e të krishterë; prejardhja e vetë besimit nga bota ilire mbetet supozim.

Burimet

• Maximilian Lambertz, Albanische Märchen (und andere Texte zur albanischen Volkskunde), Wien 1922, f. 31–34 dhe 151–156 — archive.org
• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien, Jena 1854, f. 161–162 — archive.org
• Gjergj Fishta, Lahuta e Malcís (botimi i plotë, Shkodër 1937), këngët XXII, XXIV, XXVI — teksti sipas ribotimit të Romës (1991) në archive.org
• Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Akademia e Shkencave, Tiranë 2004, f. 114–115, 132 — archive.org
• Robert Elsie, Janice Mathie-Heck, The Highland Lute, 2005, fjalorthi f. 460 — archive.org
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture, 2001, f. 235–236 — Google Books
• Studime filologjike, 1986 — Google Books
• Wikipedia: Shtojzovalle, Shtojzovalleja, Zana (mythology)