Shëngjergji: dita që e hapte vitin e bariut dhe e nxirrte tufën në bjeshkë

Në kalendarin që malësori shqiptar e mbante përmendsh, viti nuk fillonte në janar. Fillonte një mëngjes maji, para se të dilte dielli, kur i zoti i shtëpisë merrte një enë me ujë të lënë natën përjashta me barishtet e para të pranverës dhe u spërkaste fytyrën fëmijëve që flinin ende. Po atë mëngjes hapeshin dyert e stallës dhe tufa dilte në kullotë. Dita quhej Shëngjergj — në disa krahina thjesht Kryemot, koka e vitit — dhe ishte njëkohësisht festë, orë dhe kontratë: nga ajo ditë numëroheshin muajt, ndaheshin stinët e punës dhe niste gjysma e ngrohtë e vitit bariur.

Pse ka rëndësi

• Në kalendarin popullor shqiptar Shëngjergji nuk ishte thjesht festë feje: ishte kryemoti — koka e vitit, pika nga e cila matej gjithçka tjetër. Etnografi Rrok Zojzi, që e mblodhi këtë kalendar në terren, e vendosi pikërisht aty fillimin e vitit.
• Bashkë me Shënmitrin ai e ndante vitin më dysh: gjysma e ngrohtë hapej me Shëngjergjin dhe mbyllej me Shënmitrin — dhe pikërisht atë mëngjes bagëtia dilte nga stalla në kullotë.
• Përmbajtja e ditës është parakristiane: uji me barishte, shelgu mbi dyer e stalla, kurorat mbi bagëti. Sipas akademikut Mark Tirta, Shëngjergji është në thelb kult pjellorie e prodhimtarie, mbi të cilin emri i një shenjtori u vendos shumë më vonë.

Dy data për një ditë

Kisha e kremton Shën Gjergjin më 23 prill. Kalendari popullor shqiptar e mban më 6 maj — dhe kjo nuk është mospërputhje, po e njëjta datë e lexuar në dy kalendarë: 23 prilli i kalendarit julian bie më 6 maj në atë gregorian. Shqiptarët e Kosovës, të Maqedonisë perëndimore dhe të Malit të Zi e ruajtën datën e vjetër; katolikët e veriut ndoqën reformën gregoriane dhe e mbajtën më 23 prill. Në gojën e popullit emri merr trajta krahinore — Shëngjergj, Shingjergj, Shën Gjergji — kurse në ato krahina ku dita ka peshën e fillimit të vitit njihet edhe si Kryemot a Kryevit.

Në disa vise festa nuk mbyllej brenda ditës. Përshkrimet etnografike nga malësia veriore e japin si një cikël tri-ditor: përgatitja më 5 maj, dita e madhe më 6, dhe një ditë e tretë e quajtur Shënmark. Kjo zgjatje tregon se nuk kemi të bëjmë me kremtimin e një emri në kalendar, po me kalimin e një pragu — mbylljen e një sezoni dhe hapjen e një tjetri.

Kryemoti: koka e vitit

Rrok Zojzi, një nga etnografët që punoi më sistematikisht mbi kalendarin popullor shqiptar, e nxori nga shënimet e terrenit një përfundim të thjeshtë: viti, sipas atyre që e jetonin, fillonte me Shëngjergjin. Nuk ishte një zgjedhje simbolike. Ishte ajo datë sepse atë ditë ndryshonte puna — bagëtia dilte, kullota hapej, familja ndahej mes fushës e malit.

Kalendari që del nga këto shënime ka një gjeometri të vetën, që ndryshon nga krahina në krahinë. Në regjistrimin e krahinës së Malzisë viti ndahet në dy stinë të mëdha: vera nis me Shëngjergjin dhe mbaron me Shënmitrin, dimri zë hapësirën tjetër. Secila gjysmë ka pikën e vet të mesit — mesi i verës dhe mesi i dimrit — kështu që viti bie natyrshëm në katër çerekë prej rreth nëntëdhjetë ditësh. Vlen të thuhet hapur se llogaritjet e këtij kalendari nuk përputhen gjithnjë nga një krahinë në tjetrën, dhe rindërtimet e studiuesve janë diskutuar mes tyre; ajo që nuk diskutohet është skema bazë — dy gjysma vitin, të varura nga dy data bariore.

Shëngjergji nxjerr, Shënmitri kthen

Kjo është hallka që e lidh festën me ekonominë reale të maleve. Sistemi barior i verimit dhe dimërimit — transhumanca, ose bjeshkimi siç i thonë barinjtë e veriut — kërkon dy data të përbashkëta, të njohura nga të gjithë, sepse lëvizja e tufave nuk është vendim i një familjeje po i një fshati të tërë: kullota është e përbashkët, shtigjet janë të përbashkëta, dhe koha e daljes duhet të jetë e njëjtë për të gjithë. Shëngjergji e jep atë datë në pranverë; Shënmitri, në fund të vjeshtës, e jep të kundërtën.

Prandaj rrëfimet që e paraqesin Shëngjergjin si ditën e kthimit të bagëtive duhen lexuar me kujdes: ato e ngatërrojnë me polin tjetër të po atij cikli. Në regjistrimin e Malzisë vera nis me Shëngjergjin, jo mbaron me të; dhe vetë riti i ditës — spërkatja e bagëtisë me ujin e barishteve dhe lëshimi i saj në kullotë — nuk ka kuptim tjetër veç daljes. Shënmitri, në kalendarin popullor rreth fillimit të nëntorit (kisha e kremton Shën Dhimitrin më 26 tetor), është dita që i mbyll bjeshkët.

Në një shoqëri ku ligji nuk vinte nga shteti po nga e drejta zakonore, data ishte njëkohësisht juridike. Kanuni rregullon me hollësi kullotën e përbashkët, kufijtë e saj dhe kohën kur hapet — dhe një kalendar i njohur nga të gjithë është kushti pa të cilin ajo e drejtë nuk zbatohet dot.

Uji, shelgu dhe lulja

Ritet e ditës janë të gjitha të një lloji: pastrim dhe mbrojtje në pragun e sezonit të ri. Mbrëmjen e 5 majit të rinjtë ngjiteshin në mal për të mbledhur barishte — hithra e bimë aromatike për ushqimin e bagëtisë — bashkë me lule dhe degë shelgu. Uji lihej natën përjashta me bimët e para që kishin mbirë. Para lindjes së diellit, i zoti i shtëpisë spërkaste me të fëmijët në gjumë dhe pastaj gjithë familja lahej në atë ujë, për shëndet e mbarësi gjatë vitit që hapej.

Degët e shelgut viheshin mbi dyert e shtëpisë, të dhomave, të stallave dhe të hambarëve. Lulet e para të verdha nuk këputeshin para 6 majit. Lulja e murrizit hynte në hajmali bashkë me një monedhë. Asnjë nga këto veprime nuk i lutet një shenjtori: të gjitha i drejtohen natyrës që po kthehet, dhe kërkojnë prej saj po atë që kërkon një ekonomi bariore-bujqësore — tufë të shëndoshë, të korra, fëmijë që rrojnë.

Kurora mbi bagëti

Bagëtia është në qendër të ditës, jo në skaj të saj. Vajzat thurnin kurora lulesh që u viheshin krerëve më të çmuar të tufës. Barinjtë mblidheshin për një ngrënie të përbashkët në mëngjes; në disa vise rrokullisej një tepsi për të nxjerrë shenjë se si do të shkonte viti me tufën. Këto janë praktika krahinore, të regjistruara në vende të caktuara e jo kudo njësoj — por drejtimi i tyre është kudo i njëjti: gjithçka që bëhet atë mëngjes bëhet për kafshën që po del në mal.

Një festë që nuk e ndan feja

Në Kosovë Shëngjergji mbahet nga myslimanë e të krishterë njësoj, dhe kjo është ndoshta prova më e fortë se ç'lloj feste është. Kremtime njihen në Gjilan, në Pejë, në Opojë dhe në Rahovec, ku dita mbledh vizitorë të çdo moshe. Një festë që i mbijeton ndërrimit të fesë — dhe këtu ka pasur dy të tilla, kristianizimin dhe islamizimin — nuk është festë feje: është një ritëm i vjetër pune dhe besimi mbi të cilin fetë kanë kaluar si shtresa, pa e zhvendosur.

Emri erdhi nga Roma

Çdo popull i Ballkanit ka sot një ditë të Shën Gjergjit, dhe pikërisht këtu bëhet gabimi më i shpeshtë: dita shqiptare paraqitet si pjesë e një «tradite të përbashkët ballkanike». Nuk është. Ajo që kremtohet më 6 maj në malësinë shqiptare është një kompleks i tërë me logjikën e vet — kryemoti, ndarja verim/dimërim, dalja në bjeshkë, e drejta kanunore mbi kullotën, fjalori barior që i shoqëron — dhe ky kompleks është shqiptar, me rrënjë në shtresën parasllave të kulturës sonë ashtu siç e lexon shkolla albanologjike.

Edhe emri e tregon rrugën. Shqipja thotë Shëngjergj: shën vjen nga latinishtja sanctus, dhe bashkëngjitja e tij me emrin e shenjtorit është tipi më i vjetër i emërtimeve kishtare në gjuhën tonë — po ai tip që jep Shënmitër, Shënkoll, Shëmri. Emri, pra, hyri drejtpërdrejt nga latinishtja e krishterimit të hershëm, jo nga një gjuhë fqinje e ardhur më vonë. Që fqinjët kanë ditën e vet nuk e bën ditën tonë të huazuar; do të thotë vetëm se një emër i vetëm shenjtori u shtrua mbi festa pranverore të vjetra në më shumë se një popull, dhe se secili e mbajti të vetën poshtë atij emri.

Ç'ka mbetur

Sot pak familje e nxjerrin tufën më 6 maj, sepse pak familje kanë ende tufë: verimi në bjeshkë është tkurrur me shpejtësi brenda dy dekadave. Por dita nuk ka rënë. Vazhdon të mbahet si ditë uji, luleje dhe daljeje në natyrë — një festë pranvere pa bagëti, që e ka humbur funksionin dhe e ka mbajtur formën. Kjo, në vetvete, është një e dhënë etnografike: e para gjë që humbet është puna që e prodhoi ritin, dhe e fundit që humbet është riti vetë. Sa kohë që dikush në Opojë a në Kelmend e lag fytyrën me ujin e mëngjesit të 6 majit, kalendari i vjetër i malësorit shqiptar nuk është ende një dokument arkivi.