Gostivari

Gostivari shtrihet në fushën e Pollogut, aty ku Vardari, sapo ka zbritur nga malet e Sharrit, nis rrugën e vet të gjatë drejt Egjeut. Është qendra e një komune me shumicë shqiptare dhe me një bashkësi të madhe turke, qytet tregu në një trevë që në shekullin XV u përkiste zotërimeve të Kastriotëve. Në korrik 1997 flamuri shqiptar para bashkisë së tij u pagua me tre të vrarë, me rreth dyqind të plagosur dhe me burgun e kryetarit të zgjedhur të komunës.

Pse ka rëndësi

• Në shekullin XV rrjedha e sipërme e Vardarit i përkiste Dibrës së Poshtme, pjesë e trevës më të begatë e më të populluar të zotërimeve të Kastriotëve; më 1426 Gjon Kastrioti i dhuroi manastirit të Hilandarit dy fshatra nga pronat e veta në rajonin e Gostivarit.
• Më 9 korrik 1997 forcat speciale të policisë hoqën me forcë flamujt shqiptar e turk nga bashkia e Gostivarit; në përleshjet dhe rrahjet që pasuan u vranë tre shqiptarë dhe u plagosën rreth dyqind veta, ndër ta, sipas burimeve, shtatë deri në nëntë policë.
• Katër vjet më vonë, Marrëveshja Kornizë e Ohrit (13 gusht 2001) u njohu pushteteve vendore të drejtën të vendosin para ndërtesave publike simbolet e bashkësisë që është shumicë në komunë — pikërisht atë që në Gostivar ishte ndëshkuar me burg.

Fusha e Pollogut dhe qyteti i parë mbi Vardar

Gostivari është qyteti i parë mbi Vardar. Lumi buron në malet e Sharrit, rrjedh drejt verilindjes nëpër gropën Gostivar–Tetovë, pastaj kthehet ashpër drejt juglindjes, kalon Shkupin e Velesin, hyn në Greqi dhe derdhet në gjirin e Selanikut; nga 389 kilometrat e gjatësisë së tij, 301 rrjedhin në Maqedoninë e Veriut. Kjo gropë është fusha e Pollogut, treva e përbashkët e Tetovës dhe e Gostivarit.

Dibra e Poshtme: treva e Kastriotëve

Sipas Historisë së Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave, në burimet e shekullit XV emri Pollog ndeshet vetëm për një fshat të vilajetit të Manastirit, ndërsa rrjedha e sipërme e Vardarit i përkiste atëherë Dibrës së Poshtme, zonës fushore që shtrihej përgjatë Vardarit të sipërm deri te ngushticat e Dervenit pranë Shkupit. Vendbanimi më i madh i saj ishte fshati Dibrishë (Debrishë), në veriperëndim të Gostivarit, emrin e të cilit e mbajti për një kohë e gjithë krahina; rruga që lidhte Kërçovën me rajonin e Gostivarit quhej në dokumentet mesjetare Rruga Kërçovë–Dibër, dhe banorët e fshatit Llopushnik, në juglindje të qytetit, përmenden si ruajtës të saj. Dibra ishte pjesa më e begatë dhe më e populluar e zotërimeve të Kastriotëve, aq sa Skënderbeu e përmendte të parën kur e quante veten zot të Dibrës dhe të Matit.

Sipas Akademisë, zotërimet e Gjon Kastriotit duket se u shtrinë në fund të shekullit XIV drejt lindjes, në rajonet e Prizrenit, të Gostivarit e të Tetovës. Më 1426 ai i dhuroi manastirit të Hilandarit në Malin e Shenjtë dy fshatra nga pronat e veta në rajonin e Gostivarit dhe bleu prej tij pirgun e Shën Gjergjit, të njohur si Pirgu Shqiptar, ku i biri, Reposhi, jetoi si murg deri në vdekjen e tij më 25 korrik 1431. Në mesin e shekullit XV, për t'i mbajtur nën goditje viset e lira shqiptare, sulltan Mehmeti II i përfshiu rajonet e Gostivarit e të Tetovës në një njësi të veçantë administrative me rreth 240 hase e timare dhe ia dha nën zotërim Isa Beut.

Qyteti i tregut nën osmanët

Në shekullin XIX Gostivari ishte një nga qytetet e vogla të tregut të trojeve shqiptare. Zejet dhe tregtia morën hov në atë shekull, dhe sipas Historisë së Shqipërisë numri i dyqaneve në Gostivar u rrit nga 40 më 1842 në 97 më 1888. Islami zuri rrënjë të thella në këtë anë: Robert Elsie i quante shqiptarët e Maqedonisë perëndimore, të krahinës së Tetovës e të Gostivarit, myslimanët më të devotshëm ndër shqiptarët, tek të cilët janë ruajtur më shumë elemente të kulturës tradicionale se në vetë Shqipërinë.

Pollogu u përfshi në lëvizjet e armatosura të shekullit XIX. Kur në fund të marsit 1844 shpërtheu kryengritja e Dervish Carës, ajo u shtri nga Rrafshi i Dukagjinit e rrethi i Prishtinës deri në rrethet e Shkupit e të Kumanovës dhe në krahinën e Pollogut, në Tetovë e Gostivar. Më 1878 Traktati i Shën-Stefanit ia jepte Bullgarisë, ndër të tjera, krahinat e Gostivarit e të Tetovës. Kongresi i Berlinit e rishikoi atë traktat, dhe në shkurt 1881, kur forcat e Lidhjes së Prizrenit dëbuan nëpunësit osmanë nga qytetet e vilajetit të Kosovës, autoriteti i qeverisë së saj të përkohshme u shtri edhe në Tetovë, Gostivar e Dibër.

1912–1945: pushtimi serb, incizimi i parë dhe lufta

Në vjeshtën e vitit 1912 treva ra nën ushtrinë serbe. Kryepeshkopi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, në raportin që i dërgoi Selisë së Shenjtë nga Vjena më 24 janar 1913, shkruante se komandanti serb i kishte kërkuar Gostivarit 200 lira turke dhe se, pasi u pagua shuma, qyteti shpëtoi relativisht mirë: aty u therën vetëm gjashtë shqiptarë. Për fatin e fshatrave përreth, shtonte ai, nuk dihej asgjë.

Një vit më vonë Gostivari hyri në historinë e gjuhës shqipe në një mënyrë të papritur. Albanologu austriak Norbert Jokl ftoi në Vjenë një punëtor ëmbëltoreje, Mustafa Abdylin nga Vrapçishti pranë Gostivarit, dhe më 4 prill 1914 regjistroi zërin e tij në Arkivin e Fonogrameve. Ai regjistrim pesëminutësh, sipas Robert Elsie-t, është incizimi zanor më i hershëm i bërë ndonjëherë i gjuhës shqipe dhe ruhet ende në Akademinë Austriake të Shkencave.

Kur Mbretëria e Jugosllavisë u copëtua më 1941, pjesa perëndimore e Maqedonisë jugosllave, me Gostivarin, iu bashkua Shqipërisë nën kontroll italian. Më 1945 treva u rikthye në Jugosllavi, tashmë nën komunistët, ku Maqedonia u bë një nga gjashtë republikat e federatës.

Vitet nëntëdhjetë: gjuha, shkolla dhe policia

Me pavarësinë e Maqedonisë më 1991, shkruan Elsie, statusi i shqiptarëve u ul nga barazia zyrtare në atë të një pakice kombëtare, dhe diskriminimi u përhap në të gjitha fushat e jetës. Ligji i tetorit 1995 parashikonte që në komunat ku një pakicë kalonte gjysmën e popullsisë, gjuha e saj të përdorej krahas maqedonishtes në punët zyrtare, dhe sipas tij shqipja do të përdorej, ndër të tjera, në Gostivar. Por, sipas Human Rights Watch, më 1996 shqiptarët mbeteshin pak të përfaqësuar në polici edhe aty ku ishin shumicë: në Tetovë vetëm 38 për qind e policëve ishin shqiptarë, dhe një përpjesëtim i ngjashëm vlente edhe për Gostivarin. Kryetari i Forumit për të Drejtat e Njeriut në Gostivar i tregonte organizatës se nxënësit shqiptarë diskriminoheshin kur kërkonin të regjistroheshin në shkollat e mesme.

Korriku i 1997-s: flamuri para bashkisë

Zgjedhjet vendore të dhjetorit 1996 e sollën në krye të komunës së Gostivarit Partinë Demokratike Shqiptare. Udhëheqja e re shtoi shqiptarët në administratën e bashkisë, vuri mbishkrime shqip krahas atyre maqedonisht e turqisht dhe, si në Tetovë, ngriti para bashkisë flamurin kombëtar shqiptar e atë turk. Ministria e Brendshme i shpalli vendimet të paligjshme; më 21 maj 1997 Gjykata Kushtetuese vendosi se këshillat komunalë të Tetovës e të Gostivarit nuk kishin të drejtë t'i valëvitnin ata flamuj para bashkive, dhe të dyja pushtetet vendore refuzuan ta njihnin vendimin. Në maj, sipas kryetarit të komunës, disa persona i hoqën me forcë flamujt natën; më 27 maj rreth njëzet mijë shqiptarë u mblodhën në qendër të qytetit dhe i ringritën.

Natën e 8 korrikut, rreth orës njëmbëdhjetë, parlamenti miratoi një ligj të ri për përdorimin e flamujve të huaj, që i lejonte ata para bashkive vetëm në festat shtetërore. Rreth katër orë më vonë forcat speciale të policisë hynë pa paralajmërim në Tetovë e Gostivar, arrestuan kryetarin e komunës dhe drejtues të tjerë të partisë dhe hoqën flamujt, ndërsa linjat telefonike dhe elektrike të të dy qyteteve u prenë. Në mëngjesin e 9 korrikut demonstruesit u mblodhën para bashkisë; pak pas orës tre pasdite shpërthyen përleshjet e rënda. Human Rights Watch shënon se shumë demonstrues ishin qartazi të dhunshëm e provokues dhe se të dyja palët ishin agresive, por edhe se policia vrau me armë zjarri dy burra dhe rrahu për vdekje një të tretë. HRW i shënon të vrarët me emrat Saliu Nazmi, Shpend Hyseni dhe Milaim Dauti.

Pas orës katër, kur policia e kishte vënë qendrën nën kontroll, nisi ajo që HRW e quan përdorim të padiskutueshëm të forcës së tepruar. Të arrestuarit u rrahën në parkun qendror, disa të lidhur pas tabelave të trafikut; policët hynë pa urdhër në shtëpi e dyqane dhe morën njerëz që nuk kishin marrë pjesë në demonstratë; në stacionin e policisë të arrestuarit u detyruan të kalonin mes dy rreshtave policësh me shkopinj. Regjistri i spitalit të Gostivarit numëronte 195 të plagosur mes 9 dhe 11 korrikut, 49 prej tyre të shtruar me plagë të rënda. Të nesërmen kryeministri i atëhershëm vizitoi policët e vendosur në Gostivar dhe lavdëroi punën e tyre në televizionin kombëtar.

Më 17 shtator 1997 gjykata e Gostivarit e dënoi kryetarin e komunës me 13 vjet e 8 muaj burg, për nxitje të urrejtjes kombëtare, racore e fetare, për organizim të rezistencës së armatosur dhe për mosbindje ndaj vendimit të Gjykatës Kushtetuese; kryetari i këshillit komunal mori tre vjet. HRW shënoi shkelje të rënda të procesit të rregullt: gjykata nuk lejoi të dëshmonte asnjë nga shtatë dëshmitarët e mbrojtjes. Më 19 shkurt 1998 Gjykata e Apelit ia uli dënimin kryetarit në shtatë vjet dhe kryetarit të këshillit në dy. Deri në prill 1998 asnjë polic nuk ishte ndjekur penalisht.

Amnistia, lufta e 2001-shit dhe Ohri

Më 6 shkurt 1999 presidenti i republikës nënshkroi një ligj amnistie që liroi rreth 900 të burgosur, ndër ta kryetarët e komunave të Tetovës e të Gostivarit. Dy vjet më vonë, në shkurt 2001, u shfaq Ushtria Çlirimtare Kombëtare dhe nisi një konflikt i armatosur gjashtëmujor me forcat qeveritare. HRW përshkruan ofensiva qeveritare në zonën e Tetovës dhe në veri të Kumanovës, si edhe sulmin mbi Lubotenin, në veri të Shkupit, dhe shënon se të dyja palët kryen shkelje të rënda ndaj civilëve. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit të 13 gushtit 2001.

Për Gostivarin marrëveshja kishte dy dispozita që i flisnin drejtpërdrejt përvojës së tij. E para: në çdo komunë ku një bashkësi përbën të paktën 20 për qind të popullsisë, gjuha e saj përdoret si gjuhë zyrtare krahas maqedonishtes. E dyta, pika 7.1: krahas stemës së republikës, pushtetet vendore janë të lira të vendosin para ndërtesave publike vendore simbolet që shënojnë identitetin e bashkësisë që është shumicë në komunë. Katër vjet pas korrikut 1997, ajo që në Gostivar ishte paguar me gjak e me burg u bë e drejtë e shkruar.

Gostivari sot

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëroi në komunën e Gostivarit 59.770 banorë: 33.076 shqiptarë (55,34 për qind), 12.807 maqedonas (21,43 për qind), 7.597 turq (12,71 për qind) dhe 2.273 romë (3,80 për qind); për 3.409 veta (5,70 për qind) të dhënat u morën nga burime administrative, pa përkatësi etnike. Vetë qyteti ishte, në regjistrimin e vitit 2002, më i përzier se komuna e atëhershme: nga 35.847 banorët e tij, 16.890 ishin shqiptarë, 11.885 maqedonas, 4.559 turq dhe 1.899 romë, ndërsa në komunë shqiptarët ishin 29.236 nga 49.545.

Gostivari mbetet qyteti i parë mbi Vardar, një copë e trevës së Kastriotëve dhe vendi ku flamuri para bashkisë kaloi, brenda katër vjetësh, nga shkak burgimi në të drejtë të shkruar në marrëveshjen që mbylli luftën. Historia e tij është pjesë e historisë më të gjerë që rrëfen shkrimi Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.