Nënë Tereza: shenjtorja që kombi shqiptar i dha botës

Pak figura e mbartin më rëndë barrën e famës botërore se Anjezë Gonxhe Bojaxhiu. Bota e njohu si Nënë Terezën e Kalkutës — murgeshën e vogël me sari të bardhë me vija të kaltra, që u përul mbi të mjeruarit e rrugëve të Indisë; ne e njohim si njërën ndër ato pak fytyra ku kombi i vogël shqiptar i dha botës diçka të pamatshme. Vetë ajo nuk e fshehu kurrë origjinën. «Nga gjaku jam shqiptare. Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike. Sa i përket thirrjes, i përkas botës» — kjo formulë e prerë mbetet vetëpërkufizimi më i qartë që la pas.

Pse ka rëndësi

• Anjezë Gonxhe Bojaxhiu lindi më 26 gusht 1910 në Shkupin osman, në një familje katolike shqiptare me rrënjë nga Prizreni; gjuha e saj e parë ishte shqipja.
• Më 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë, urdhër që u rrit në një rrjet global shtëpish për të vdekurit, leprozorësh e strehash; më 1979 mori Çmimin Nobel për Paqe.
• Vetëpërkufizimin e la të prerë: «Nga gjaku jam shqiptare. Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike.»

Historia e saj është njëherësh një jetë e vetme dhe një hartë e kombit: e lindur në një qytet osman ku shqiptari, sllavi dhe turku ndanin të njëjtat rrugica; e rrënjosur në Prizrenin e Kosovës; e ndarë përgjithmonë nga një nënë e mbyllur pas telit të kufirit shqiptar; dhe e njohur botërisht nën një emër që s'kish asgjë shqiptare. Pikërisht ky shpërndarje — një popull i copëzuar nëpër shtete, por i palidhur në gjuhë, besë dhe kujtesë — është arsyeja pse jeta e saj lexohet si një nyjë e rrjetit shqiptar, jo si një përjashtim i tij.

Një vajzë shqiptare e Shkupit

Anjeza lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, atëherë qytet i Perandorisë Osmane, sot kryeqytet i Maqedonisë së Veriut; ajo vetë e quante 27 gushtin — ditën e pagëzimit — «ditëlindjen» e vërtetë. Familja Bojaxhiu ishte katolike dhe shqiptare, me rrënjë nga Prizreni. I ati, Nikollë Bojaxhiu, ishte tregtar i pasur dhe këshilltar bashkiak — një ndër të paktët katolikë të zgjedhur në këshillin e qytetit — dhe veprimtar i çështjes kombëtare shqiptare në një kohë kur ajo çështje paguhej shtrenjtë. Vdekja e tij e papritur më 1919, kur Anjeza ishte vetëm nëntë vjeçe, mbeti e mbuluar me dyshime: pati zëra se ishte helmuar për shkak të bindjeve të tij politike. E ëma, Drana, grua e devotshme që e mbante derën hapur për të varfrit e Shkupit, e rriti vajzën në një shtëpi ku bamirësia nuk ishte teori, por zakon i përditshëm.

Ky është një hollësi që shpesh harrohet jashtë trojeve tona: shenjtorja e ardhshme doli nga ai komunitet i ngjeshur shqiptar i Maqedonisë, nga ajo tokë kufitare ku katoliku, ortodoksi dhe myslimani shqiptar ruanin një identitet të përbashkët përtej besimit. Gjuha e parë e Anjezës ishte shqipja; lutjet e para i mësoi shqip, në famullinë e Zemrës së Krishtit në Shkup. Kur, në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, u nis më 1928 drejt Motrave të Loretos në Irlandë e pastaj në Indi, ajo la pas një atdhe që s'do ta shihte më për gjashtëdhjetë vjet.

Thirrja dhe Kalkuta

Në Indi, motra e re — tashmë Motra Tereza, emër të cilin e zgjodhi për nder të Terezës së Lizieux — dha mësim për gati dy dekada në shkollën e Loretos në lagjen Entally të Kalkutës, duke u ngjitur deri në drejtoreshë. Por më 10 shtator 1946, gjatë një udhëtimi me tren drejt Darxhilingut, ajo përjetoi atë që e quajti «thirrja brenda thirrjes»: bindjen se duhej të linte manastirin e mbrojtur për t'u vënë pranë më të varfërve ndër të varfër. Dyert nuk u hapën menjëherë; iu deshën vite kërkesash para se Vatikani t'i lejonte të dilte jashtë klauzurës.

Më 1948 doli nga muret e Loretos, veshi për herë të parë sarin e bardhë me vija të kaltra dhe hyri në lagjet e mjerimit të Kalkutës. Dy vjet më vonë, në 1950, themeloi urdhrin e Misionareve të Bamirësisë (Missionaries of Charity) — një bashkësi që do të rritej nga një grusht motrash në një rrjet global prej mijëra anëtaresh, me shtëpi për të vdekurit, leprozorë, jetimore e streha në dhjetëra vende. Vepra e saj nuk ishte teologji e shkruar, por një metodë e thjeshtë dhe e ashpër: t'i jepje dinjitet njeriut që bota e kishte flakur, në çastin kur askush tjetër nuk e prekte.

Nobeli dhe njohja e botës

Më 1979 iu dha Çmimi Nobel për Paqe. E pranoi «në emër të të uriturve, të zhveshurve, të pastrehëve» dhe kërkoi që banketi zyrtar i çmimit të anulohej, ndërsa paratë t'u jepeshin të varfërve të Kalkutës. Fama botërore që pasoi e shndërroi në një nga fytyrat më të njohura të shekullit të njëzetë — dhe, njëkohësisht, në objekt debati: kritikët vunë në dyshim cilësinë e kujdesit mjekësor në shtëpitë e saj dhe qëndrimet e saj doktrinare. Por për miliona njerëz ajo mbeti mishërimi i mëshirës pa kushte.

Nënë Tereza vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkutë. Kisha Katolike e shpalli të lumur më 19 tetor 2003 nën Papën Gjon Pali II — një nga proceset më të shpejta në histori — dhe e kanonizoi shenjtore më 4 shtator 2016, me Papën Françesk që udhëhoqi meshën në Sheshin e Shën Pjetrit para një turme prej qindra mijërash. Për kombin shqiptar, ajo është shenjtja e parë e njohur botërisht që ka dalë nga gjiri i tij.

«Nga gjaku jam shqiptare»

Identiteti shqiptar i Nënë Terezës nuk ishte një hollësi biografike që ajo e toleronte — ishte diçka që e pohonte me krenari sa herë e pyesnin. E megjithatë, historia ia ktheu këtë identitet në një plagë: nëna e saj, Drana, dhe motra, Age, mbetën të mbyllura brenda Shqipërisë komuniste, pas telit të kufirit. Regjimi i Enver Hoxhës — që e kishte shpallur vendin shtetin e parë ateist në botë — ia mohoi asaj hyrjen dhe atyre daljen. Të dyja vdiqën në Tiranë në fillim të viteve '70 pa e parë kurrë më. Nënë Tereza arriti të shkelte në atdheun e të parëve vetëm në gusht 1989, pas vdekjes së Hoxhës, kur vuri lule mbi varret e tyre dhe u lut në gjuhën me të cilën ishte rritur.

Sot emri i saj është kudo në trojet shqiptare: Aeroporti Ndërkombëtar i Tiranës mban emrin «Nënë Tereza», Katedralja e Prishtinës i është kushtuar «Shën Nënë Terezës», universitete publike në Shkup e Tiranë e mbajnë emrin e saj, dhe statuja e sheshe e nderojnë nga Shkupi te Prishtina e Tirana. Ky nderim ndërkufitar — një grua e lindur në Shkup, me rrënjë në Prizren, e varrosur në Kalkutë, e kujtuar njëlloj në Tiranë e Prishtinë e Shkup — është vetë dëshmia e një kombi që shtetet i ndanë, por kujtesa e mban një.

Nyja në rrjetin shqiptar

Jeta e Nënë Terezës ndjek të njëjtën strukturë që lidh gjithë rrjetin e figurave shqiptare: një identitet i ruajtur jo nga një shtet — sepse shteti shpesh mungoi ose e ndaloi — por nga gjuha, besa dhe një kujtesë e përbashkët që kapërcen kufijtë. Ajo doli nga i njëjti botë katolike veriore që dha Pjetër Bogdanin e klerikë të tjerë atdhetarë, nga i njëjti Prizren që ishte djepi i vetëdijes kombëtare, nga e njëjta tokë kufitare ku shqiptari mësoi t'i mbijetonte perandorive duke ruajtur atë që e bënte shqiptar. Bota e njeh si shenjtoren e Kalkutës; ne e njohim edhe si vajzën e Shkupit që kurrë nuk e mohoi se nga gjaku ishte shqiptare — nyja që e lidhi një komb të vogël me ndërgjegjen morale të botës.