Beteja kushtetuese për shqipen në Maqedoninë e Veriut

SHKUP — Shqipja është gjuhë zyrtare në Maqedoninë e Veriut. Kjo nuk është një kërkesë; është një ligj i miratuar në vitin 2019. Dhe megjithatë, një student i drejtësisë që kërkon ta japë provimin e jurisprudencës në gjuhën e vet përplaset me një mur institucional. Distanca mes së drejtës së shkruar dhe së drejtës së ushtruar është, në thelb, e gjithë historia e shqipes në këtë shtet.

Pse ka rëndësi

• Shqipja është gjuhë zyrtare në Maqedoninë e Veriut me Ligjin për përdorimin e gjuhëve të vitit 2019, rezultat i dy dekadash presioni institucional pas konfliktit të vitit 2001.
• Ligji u kundërshtua nga VMRO-DPMNE-ja qysh kur ishte në opozitë — partia që sot qeveris — dhe përmbajtja e tij mbetet objekt kontestimi para Gjykatës Kushtetuese.
• Ministria e Drejtësisë refuzoi dhënien e provimit të jurisprudencës në shqip. Pa këtë provim nuk bëhesh avokat, prokuror apo gjyqtar, prandaj kufizimi gjuhësor përcakton kush lejohet të hyjë në gjyqësor.

Një ligj i fituar në 2019, i kontestuar që nga dita e parë

Ligji për përdorimin e gjuhëve, i miratuar më 2019, e zgjeroi statusin zyrtar të shqipes në nivel qendror. Ai nuk erdhi si dhuratë: ishte rezultat i dy dekadave presioni institucional pas konfliktit të vitit 2001 dhe i një pazari politik ku votat shqiptare ishin të domosdoshme për çdo shumicë qeverisëse.

Ligji u kundërshtua nga VMRO-DPMNE-ja që kur partia ishte në opozitë — dhe ajo parti sot qeveris. Përmbajtja e tij mbetet objekt kontestimi para Gjykatës Kushtetuese. Kjo është shtylla e problemit: e drejta gjuhësore në Maqedoninë e Veriut nuk u themelua kurrë si e padiskutueshme, por si e negociueshme, dhe çdo ndryshim i shumicës e rihap negociatën.

Provimi i jurisprudencës: aty ku ligji ndalet

Provimi i jurisprudencës është porta hyrëse në profesionin ligjor — pa të nuk bëhesh avokat, prokuror apo gjyqtar. Studentët shqiptarë kërkuan ta jepnin në shqip, duke iu referuar ligjit të gjuhëve dhe Kushtetutës.

Ministria e Drejtësisë refuzoi, me arsyetimin se maqedonishtja është gjuha kryesore zyrtare në procedurat juridike. Kryeministri Hristijan Mickoski kishte deklaruar më 8 shkurt 2026 se, nëse ka kërkesa që provimi të jepet në shqip, atëherë duhet lejuar — por qeveria më pas iu shmang përgjigjes së drejtpërdrejtë, duke e kaluar çështjen te shqetësimet më të gjera ligjore rreth vetë ligjit të gjuhëve.

Efekti praktik është i matshëm: një kufizim gjuhësor në një provim profesional nuk është simbolikë: është përcaktim se kush lejohet të hyjë në gjyqësor. Analiza publike shqiptare kanë renditur edhe kufizime të tjera të raportuara — mes tyre heqjen e shqipes nga tabela rrugore — si pjesë të së njëjtës rrymë; ato mbeten pretendime të debatit publik, jo vendime të verifikuara nga ne një për një.

Studentët dolën në Urën e Gurit

Përgjigjja nuk erdhi nga partitë, por nga studentët. Protesta nisi në orën 12:30 nga Ura e Gurit në Shkup, me parulla «Respekto Ligjin për Gjuhët» dhe «STOP diskriminimit institucional». Një protestë e dytë u mbajt më 18 maj 2026, dhe kërkesat u zgjeruan përtej provimit të jurisprudencës — te zbatimi i plotë i ligjit.

Protesta gjeti mbështetje publike në Kosovë dhe në Shqipëri. Kjo është vlera e vërtetë e ngjarjes për një lexues shqiptar kudo qoftë: një kërkesë krejtësisht institucionale — një provim, në një gjuhë zyrtare, sipas një ligji ekzistues — u bë menjëherë çështje e përbashkët përtej kufijve shtetërorë, sepse gjuha është e vetmja gjë që shqiptarët kurrë nuk e kanë pasur të ndarë nga shteti.

Paradoksi i një shteti që kërkon të njihet

Maqedonia e Veriut e njeh nga përvoja e vet se çfarë do të thotë të të mohohet gjuha: Bullgaria fqinje konteston vetë ekzistencën e veçantë të gjuhës dhe identitetit maqedonas, dhe ky kontestim është bërë pengesë në rrugën e vendit drejt Bashkimit Evropian. Një shtet që e ndien këtë presion mbi vete dhe njëkohësisht ngushton hapësirën e gjuhës së një populli shtetformues brenda kufijve të vet, punon kundër argumentit të vet.

Zhurma nuk e lexon këtë si dëshmi se maqedonasit janë armiq të shqiptarëve, dhe as si triumf i ndonjë partie shqiptare — partitë shqiptare kanë qenë vetë pjesë e qeverive që e lanë ligjin pa zbatim. E lexojmë si dështim të një modeli ku e drejta gjuhësore trajtohet si koncesion politik e jo si themel shtetëror.

Çfarë është vërtet në lojë

Historia e gjuhës shqipe është një histori mbijetese mes perandorish — atë e kemi treguar veçmas, ashtu si edhe unifikimin e alfabetit në Kongresin e Manastirit të 1908-s. Por beteja e sotme në Shkup nuk është e njëjta betejë. Aty nuk kërkohet e drejta për të ekzistuar; kërkohet që një e drejtë e fituar tashmë të ushtrohet.

Kjo është forma moderne e së njëjtës çështje: një gjuhë mbijeton kur ka institucione që e mbajnë — shkolla, gjykata, administratë. Pa to, statusi zyrtar mbetet një fjali në Fletoren Zyrtare. Studentët në Urën e Gurit e kuptuan këtë më mirë se shumë politikanë: nuk kërkuan njohje, kërkuan zbatim.

Burimet

• Kallxo.com — «Qindra studentë protestuan në Shkup, kërkojnë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe»
• Kallxo.com — «Protesta e dytë e studentëve në Shkup, kërkojnë që Provimi i Jurisprudencës të mbahet edhe në shqip»
• Kallxo.com — «Protesta për provimin e jurisprudencës rikthen debatin për gjuhën shqipe në Maqedoninë e Veriut»
• Zhurnal.mk — «Studentët protestues i zgjerojnë kërkesat për gjuhën shqipe përtej provimit të jurisprudencës»
• Java News — Lutfi Dervishi, analizë mbi kufizimet gjuhësore (burim i debatit publik; pretendimet e tij për tabelat rrugore mbeten të paverifikuara veçmas)

Lidhje të drejtpërdrejta:

• Kallxo.com — «Qindra studentë protestuan në Shkup, kërkojnë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe»
• Kallxo.com — «Protesta e dytë e studentëve në Shkup, kërkojnë që Provimi i Jurisprudencës të mbahet edhe në shqip»
• Kallxo.com — «Protesta për provimin e jurisprudencës rikthen debatin për gjuhën shqipe në Maqedoninë e Veriut»
• Zhurnal.mk — «Studentët protestues i zgjerojnë kërkesat për gjuhën shqipe përtej provimit të jurisprudencës»

— Redaksia ZHURMA