Pjetër Budi: vjershëtori i parë i shqipes

Në vitin 1618, në fund të një katekizmi të përkthyer nga latinishtja, një meshtar nga malet e Matit shtoi pesëdhjetë e tri faqe me rreth tre mijë vargje shqip. Ai nuk e dinte se po hapte një kapitull; e megjithatë e hapi. Pjetër Budi është vjershëtori i parë i njohur i gjuhës shqipe — njeriu që i mësoi gegërishtes të këndonte përmbi frikën e vdekjes — dhe njëkohësisht një prift që, nga Roma, ngrinte plane për kryengritje kundër Perandorisë Osmane. Te ai shohim për herë të parë profilin e plotë të letërsisë së vjetër gege: të lindur në kishë, por kurrë vetëm të kishës.

Kush ishte

Pjetër Budi (1566–1622) lindi në Gur të Bardhë, në krahinën e Matit, në Shqipërinë qendrore-veriore. U shkollua për prift dhe shërbeu vite të tëra në trevat shqiptare të Kosovës e të Maqedonisë, ku njohu nga afër gjendjen e rëndë të bashkësisë katolike nën sundimin osman. Më 1621 u emërua peshkop i Sapës e Sardës, në Zadrimë — e njëjta dioqezë e vjetër që një brez më vonë do të drejtohej nga Frang Bardhi. Fundi e gjeti herët dhe tragjikisht: në dhjetor të vitit 1622 Budi u mbyt duke kaluar lumin Drin, i njëjti lumë që, në mënyrë simbolike, do të merrte me vete edhe pjesën më të madhe të njohjes që vepra e tij meritonte.

Vargu i parë (1618)

Vepra e tij e parë, Doktrina e Kërshtenë (Romë, 1618), është një përkthim i katekizmit të kardinalit Robert Belarmin. Por vlera e saj letrare nuk qëndron te doktrina e përkthyer, por te shtojca: rreth tre mijë vargje fetare në shqip, poezia më e hershme që njohim në dialektin gegë. Budi nuk ishte poet i madh me masat e sotme — vargu i tij është i thjeshtë, didaktik, i ngjeshur me frikën nga vdekja dhe me përgjërimin — por ai është vargu i parë, dhe kjo i mjafton historisë. Në vargjet e tij shqipja del për herë të parë nga funksioni i thjeshtë liturgjik dhe provohet si gjuhë e ndjenjës e e meditimit.

Proza e hershme (1621)

Tri vjet më vonë, më 1621, Budi botoi dy vepra të tjera: Rituali Roman (Rituale Romanum) dhe Pasëqyra e t'rrëfyemit (Speculum Confessionis). Kjo e fundit është një adaptim i gjerë, rreth katërqind faqe, i një vepre italiane të kohës — vëllimi më i madh i prozës së hershme shqipe para Çetës së profetëve të Pjetër Bogdanit (1685). Me këto tri libra brenda pak vitesh, Budi i dha shqipes së shkruar një trup: jo një faqe të vetme provuese, po një korpus të tërë fetar e letrar në një kohë kur gjuha nuk kishte as shtyp të vetin, as shkollë, as alfabet të njësuar.

Prifti që kërkoi kryengritje

Ajo që e veçon Budin nuk është vetëm pena. Është politika. Nga Roma ai u përpoq t'i tërhiqte vëmendjen kurisë papale ndaj gjendjes së krishterëve shqiptarë dhe kërkoi mbështetje për një kryengritje të armatosur kundër osmanëve. Në shkrimet e tij administrative e në letërkëmbimin me Kishën, ai përshkroi shtypjen, taksat dhe rrezikun e islamizimit, dhe kërkoi ndihmë konkrete — jo vetëm shpirtërore. Te ky prift që shkruan vargje e njëkohësisht harton plane qëndrese duket kodi i hershëm i intelektualit shqiptar: gjuha dhe liria si dy anë të së njëjtës detyrë.

Vendi në rrjet

Budi nuk qëndron vetëm. Ai është hallka e dytë e një zinxhiri shkrimtarësh katolikë të veriut që, brez pas brezi, e mbajtën shqipen gjallë në letër nën Perandori: Gjon Buzuku me Mesharin (1555), librin e parë shqip; Pjetër Budi me vargun e parë dhe doktrinën e krishterë (1618); Frang Bardhi me fjalorin e parë të shqipes (1635); dhe Pjetër Bogdani me Çetën e profetëve (1685), prozën e parë origjinale shqipe. Të katërt dolën nga i njëjti rrjet kolegjesh e dioqezash — dy prej tyre, Budi e Bardhi, e trashëguan njëri-tjetrit të njëjtën dioqezë të Sapës — shkruan për të njëjtin qëllim, që të mos vdiste gjuha, dhe ia dorëzuan detyrën njëri tjetrit. Ky është kodi lidhës i kombit: gjuha e shkruar si fill që nuk këputet edhe kur shteti mungon. Dyqind vjet më vonë, po ai fill do të dilte sërish në sipërfaqe te fjalorët e Rilindjes dhe te alfabeti i njësuar i Kongresit të Manastirit.