Shqipëria doli nga Lufta e Dytë me më shumë hebrenj sesa kishte para saj

Në vitet para 1930-s në Shqipëri jetonin rreth dyqind hebrenj — një bashkësi e vjetër me rrënjë romaniote e sefardite, e vendosur në Vlorë, Berat e Tiranë, që për shekuj kishte marrë rabin e kantor nga Janina dhe Korfuzi. Kur Hitleri erdhi në pushtet, ky vend i vogël e i varfër u kthye në derë të hapur: sipas Yad Vashem-it, deri në shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore mbërritën në Shqipëri mes gjashtëqind e një mijë e tetëqind refugjatësh hebrenj nga Gjermania, Austria, Serbia, Greqia e Jugosllavia, shumica duke shpresuar të kalonin më tej drejt Amerikës, Turqisë a Palestinës. Kur Shtetet e Bashkuara i mbyllën dyert më 1938 dhe italianët pushtuan më 1939, ata mbetën. Në fund të luftës hebrenjtë brenda kufijve shqiptarë ishin më shumë sesa kur ajo nisi — dhe asnjë vend tjetër i pushtuar i Evropës nuk mund ta thotë këtë.

Pse ka rëndësi

• Para viteve 1930 në Shqipëri jetonin rreth 200 hebrenj; deri në fillim të luftës mbërritën 600–1.800 refugjatë të tjerë, dhe në fund të luftës numri ishte më i madh sesa në fillim.
• Në shtator 1943, kur vendi kaloi nën kontrollin gjerman, gjermanët kërkuan listën e hebrenjve të Shqipërisë dhe qeveria shqiptare e refuzoi.
• Yad Vashem ka njohur 75 shqiptarë si «Të Drejtë ndër Kombet»; të parët, më 23 dhjetor 1987, ishin Vesel e Fatime Veseli me të birin Refik, nga Kruja.

Dy pushtime, dy regjistra

Italia pushtoi Shqipërinë në prill 1939 dhe shpalli disa rregulla antihebreje, por ato mbetën larg ashpërsisë së zonave nën kontroll gjerman. Në Shqipërinë e mirëfilltë hebrenjtë nuk u detyruan të mbanin shenjën dalluese, festat i kremtonin hapur dhe identitetin nuk e fshihnin. Urdhrat për riatdhesim u lëshuan, por, siç e dokumenton Infrastruktura Evropiane e Kërkimit mbi Holokaustin (EHRI), refugjatët nuk u detyruan kurrë të largoheshin.

Më 8 shtator 1943 Italia kapitulloi dhe Shqipëria kaloi nën kontrollin gjerman. Tani strehimi i një hebreu — si edhe i një partizani — dënohej me vdekje. Gjermanët kërkuan listën e hebrenjve të vendit; qeveria shqiptare e refuzoi dhe u dha hebrenjve sigurinë se do të mbroheshin brenda kufijve të saj. Autoritetet vendëse, shënon EHRI, nuk qenë kurrë të zellshme në ndjekjen e tyre. Rreziku nuk u shua: në Vlorë nazistët përgatitën një listë dhe planifikuan arrestimet, por atë natë partizanët zbritën në qytet duke kënduar e vallëzuar si gjest sfide, dhe gjermanët u larguan.

Kruja: një çirak, një studio fotografie dhe një shtëpi mali

Moshe Mandili ishte fotograf në Novi Sad. Pas pushtimit gjerman të Jugosllavisë në prill 1941 familja u arratis dhe përfundoi në Tiranë, ku Mandili nisi punë në një studio fotografie. Çiraku i tij ishte Refik Veseli, shtatëmbëdhjetë vjeç, nga Kruja. Në vjeshtën e 1943-shit, kur pushtimi gjerman e bëri qëndrimin në kryeqytet vdekjeprurës, Refiku u kërkoi leje prindërve të vet t'i strehonte Mandilët në shtëpinë e familjes në mal. I ati, Vesel Veseli, i çoi me gomarë, duke ecur vetëm natën nëpër shtigje gurore për t'u shmangur ushtrisë gjermane dhe duke u fshehur ditën nëpër shpella. Fëmijët e Mandilëve i veshën si fëmijë fshati myslimanë, që të luanin lirshëm me të tjerët pa u pyetur kush ishin.

Familja qëndroi e strehuar nga nëntori 1943 deri në tetor 1944. Dyzet e tre vjet më vonë, kur Gavra Mandili — fëmija i asaj shtëpie — i shkroi Yad Vashem-it, Vesel e Fatime Veseli bashkë me të birin Refik u shpallën «Të Drejtë ndër Kombet» më 23 dhjetor 1987. Ishin shqiptarët e parë të njohur me këtë titull. Deri më 1 janar 2024, sipas regjistrit të Yad Vashem-it, shqiptarët e nderuar si «Të Drejtë ndër Kombet» ishin 75.

Berati: gjashtëdhjetë familje dhe një muze

Berati u bë qendra më e dendur e strehimit. Rreth njëqind burra hebrenj nga Prishtina, të ndjekur më vonë nga familjet e tyre, u dërguan atje; shumë prej tyre, shkruan Yad Vashem, u ndihmuan e u mbrojtën nga banorët vendës. Familja Frashëri e Beratit është një nga rastet e dokumentuara. Në Tiranë e gjetkë ndodhi e njëjta gjë me familje të tjera: Johanna Jutta Neumann, e mbijetuar, dëshmon se ajo dhe prindërit e saj jetuan te familja Pilku duke u paraqitur si të afërm — shtëpinë e vizitonin oficerë të SS-it dhe kurrë nuk u zbuluan.

Kujtesa e Beratit sot është një muze. Muzeu Solomoni, i vetmi muze i historisë hebreje në Shqipëri, u hap më 2018 me panele që mbulojnë pesë shekuj jetë hebreje në vend dhe me fotografi të mbi gjashtëdhjetë familjeve beratase që strehuan hebrenj.

Ajo që regjistri nuk e zbut

Një muze nuk është fletëpalosje. Dy fakte e ndalojnë këtë histori të kthehet në mit.

I pari: një familje nuk shpëtoi. Në tetor 1944 Gestapoja vendëse arrestoi familjen Arditi pas një denoncimi nga një banor i Shkodrës. Luna, Leoni, Darioja, Lucia dhe Ugo Arditi u dërguan në Dahau dhe u vranë. Sipas EHRI-t, është e vetmja familje hebreje e Shqipërisë që nuk mbijetoi Holokaustin.

I dyti: në trojet e aneksuara regjistri është krejt tjetër. Në Kosovë, të vënë nën administrim shqiptar më 1941, gjermanët kërkuan hebrenjtë e Prishtinës; italianët refuzuan, por përfundimisht dorëzuan të burgosur, mes tyre gjashtëdhjetë hebrenj, të cilët u vranë. Natën e 14 majit 1944 njerëz të divizionit SS «Skënderbeu» mblodhën hebrenjtë e mbetur të Prishtinës — kryesisht pleq, gra e fëmijë — dhe i çuan në Sajmishte; në qershor u transportuan në Bergen-Belsen. Yad Vashem numëron katërqind të dërguar atje nga këto radhë. Kush e mban besën dhe kush e shkel nuk përcaktohet nga kombësia, por nga njeriu — dhe një arkiv i ndershëm i regjistron të dyja anët.

Fjala si ligj

Në dëshmitë e strehuesve përsëritet e njëjta fjalë. Jo bamirësi, jo politikë: besa. Fjala e dhënë, në të drejtën zakonore shqiptare, nuk është premtim por detyrim — dhe Kanuni e vë mikun nën nderin e të zotit të shtëpisë: kush ka hyrë nën çati është nën përgjegjësinë e tij deri në vdekje. Mikpritja nuk ishte sjellje e mirë; ishte ligj në një shoqëri që gjatë shekujve rrallë pati shtet për t'ia besuar drejtësinë. Kur familja e Krujës mori Mandilët në shtëpi, ajo nuk shpiku një zgjedhje të re morale — ajo zbatoi kodin që kishte trashëguar, në rrethanat më të rënda ku ai kod ishte vënë ndonjëherë në provë.

Që kjo ndodhi në një vend me shumicë myslimane, në kohën kur pjesa më e madhe e Evropës po dorëzonte fqinjët e vet, i jep historisë peshën që i njohin sot arkivat izraelite. Shqiptarët nuk i strehuan hebrenjtë sepse ishin myslimanë a të krishterë — në atë shoqëri të dyja fetë bashkëjetonin, dhe mes 75 të nderuarve ka nga të dyja — por sepse fjala e dhënë vlente më shumë se frika. Kjo është kontributi shqiptar i Luftës së Dytë që nuk matet me beteja.

Burimet

• Yad Vashem, Yael Weinstock Mashbaum, «Jews in Albania» — popullsia para luftës, shifra 600–1.800 refugjatë, refuzimi i qeverisë shqiptare për t'ua dorëzuar gjermanëve listën më 1943, episodi i Vlorës, familja Frashëri e Beratit dhe fati i hebrenjve të Prishtinës.
• Yad Vashem — «Të Drejtë ndër Kombet» sipas vendeve, të dhëna të 1 janarit 2024: 75 shqiptarë të njohur.
• Yad Vashem — dosja e familjes Veseli: Vesel e Fatime Veseli me bijtë Refik, Hamid e Xhemal; strehimi i Mandilëve nga nëntori 1943 deri në tetor 1944 dhe njohja më 23 dhjetor 1987.
• EHRI — European Holocaust Research Infrastructure, «The Rescue of Jews in Albania during the Holocaust», 24 janar 2024 — tri periudhat e strehimit, besa si motiv, familjet Pilku e Kasapi, dëshmia e Johanna Jutta Neumann-it dhe fati i familjes Arditi.
• United States Holocaust Memorial Museum — fotografia e familjes Mandil me strehuesin e tyre, Refik Veselin.
• Kosovo Holocaust — dokumentimi i bashkësisë hebreje të Prishtinës e Mitrovicës, mbledhja e natës së 14 majit 1944 nga divizioni SS «Skënderbeu», Sajmishtja dhe transporti drejt Bergen-Belsenit në qershor 1944.
• Kosovo 2.0, Rachel Pafe, «Muzeo Solomoni Berat: Documenting Jewish-Albanian history» — Muzeu Solomoni, i hapur më 2018, dhe fotografitë e mbi 60 familjeve beratase.