Dosjet e UDBA-së rikthehen në debat pas akuzave kundër Marte Kos

PRISHTINË — Akuzat se komisionarja evropiane për Zgjerim, Marta Kos, ka qenë bashkëpunëtore e Drejtorisë së Sigurimit Shtetëror (UDBA) në vitet 80 dhe 90 e kanë nxjerrë sërish në povërqindje dosjet e policisë sekrète jugosllave dhe fatin e tyre pas shpërbërjes së federatës. Këto dokumente, që për dekada kanë qenë qendër polesmishi midis historianëve dhe politikënë, u çuan përsëri në fokus pas promovimit të librit "Komesarka" të autorit slloven Igor Omerza, më 10 mars 2024, në ambientet e Parlamentit Evropian.

Pse ka rëndësi

• Parlamenti Evropian kërkoi më 2021 hapjen e arkivave të UDBA-së, por pothuajse asnjë shtet pasardhës nuk ka përfunduar procesin.
• Arkivat e Sllovenisë janë të qasshme, por historiani Božo Repe paralajmëron se ato nuk janë të plotë pas dy pastrimesh masive (vitet 60 dhe vitet 80).
• Kuadrat e UDBA-së kaluan në shërbimet e reja të sigurisë të Kroacisë dhe Sllovenisë pa llogari të qartë për veprimet e kaluara.

Sipas botasot.info, libra paraqet dokumente që, sipas Omerzës, dëshmojnë bashkëpunimin e Kos me shërbimin sekret jugosllav, fillimisht kur ajo ishte në të 20-tat e saj në Slloveni dhe më pas kur punoi si gazetare në Këln për Deutsche Welle. Akuzat u ngritën nga anëtarë të Partisë Demokratike Sllovene (SDS), partia e ish-kryeministrit Janez Janša. Eurodeputetja Romana Tomc, anëtare e PPE-së dhe e SDS-së, kërkoi nga Komisioni Evropian të deklarojë mbi masat e planifikuara, sipas kallxo.com.

Marta Kos i ka cilësuar këto pretendime si "dezinformata" dhe i shmangu të përgjigjet drejtpërdrejt në pyetjet e deputetëve gjatë dëgjimit në Parlamentin Evropian. Të tre outletet shqiptare — botasot.info, kallxo.com dhe lajmi.net — raportojnë se Kos tha se ishte gazetare në atë kohë dhe se akuzat janë politike.

Përfundimi i Jugosllavisë solli shtatë shërbime të reja sigurie në vend të UDBA-së vetme. Sllovenia u bë shteti i pari që i hapte arkivat e tij, sipas historianit kroat Mario Previšić, i cili flet për Radio Evropë Lirë. Sot dokumentet ndodhen në Arkivin e Republikës së Sllovenisë. Në Kroaci, transformimi kaloi në disa fazë derisa u krijua Agjencia e Sigurisë dhe Inteligjencës (SOA) më 2006, që funksionon edhe sot.

Megjithëse, historiani slloven Božo Repe thekson se "arkivat nuk janë ruajtur në tërësi dhe nuk dihet as sa prej tyre kanë ekzistuar në përgjithësi". Ai identifikon dy pastrime masive: një pas shkarkimit të Aleksandar Rankovićit në fund të viteve 60 dhe një tjetër në fund të viteve 80, kur supozohet se u shkatërruan rreth 17.000 dosje. "Nuk dihet çfarë është hequr, shtuar apo ndryshuar", thotë Repe, duke marrë parasysh se materiali shërbeu kryesisht për qëllime politike kundër politikanëve majtas, por edhe të djathtas kur u përshtatshte.

Një anekdotë e shoqëruese vjen nga kërkimet e Previšićit për librin "Goli otok – historia". Një ish-i burgosur në Goli Otok (kampi i famë për kundërshtarët politikë) e njohu në 1991, në televizion, njeriun që e kishte arrestuar më 1948: ishte Josip Manolić, atëherë kryeministër i Kroacisë. Manoliqi, në një intervistë në HRT më 1995, e mbrojti kalimin e kuadrave të UDBA-së në struktura të reja duke thënë: "Nuk ishte momenti për të hyrë në pastrimin e rasteve individuale. Vendimi i udhëheqjes së lartë ishte t'i marrim të gjitha institucionet."

Rezoluta e Parlamentit Evropian e vitit 2021 ka bërë thirrje qartë për hapjen e arkivave të ish-Jugosllavisë, me fokus të veçantë në dosjet e UDBA-së. Ndërkohë, vende si Gjermania Lindore, Republika Çeke dhe Polonia e zbatuan këtë proces ende në fund të viteve 80 dhe fillim të 90. Në Ballkanin perëndimor, luftërat dhe tranzicioni i ngadalë e bënë atë më të vështirë. Deri më sot, asnjë shtet pasardhës nuk e ka "pastruar plotësisht këtë pjesë të së kaluarës së tij", siç vlerësojnë të tre outletet.

Burimet:

• botasot.info — Akuzat dhe dosjet sekrete: rasti i Marta Kosit rikthen në fokus trashëgiminë e UDBA-së
• kallxo.com — Akuzat dhe dosjet sekrete: rasti i Marta Kosit rikthen në fokus trashëgiminë e UDBA-së
• lajmi.net — Akuzat dhe dosjet sekrete: rasti i Marta Kosit rikthen në fokus trashëgiminë e UDBA-së

— Redaksia ZHURMA