Miti i 'Skënderbeut serb': çfarë thonë faktet kundër propagandës

Çdo komb i madh ka mitet e veta; por ka edhe mite që ndërtohen kundër tij. Teza se Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte serb — apo "sllav", siç e zbutin sot ata që e dinë se nuk qëndron — nuk është një tezë shkencore. Është një trashëgimi e nacionalizmit ballkanik të shekullit XIX, që lindi nga një keqlexim arkivor dhe u rrit nga dëshira politike, jo nga dokumentet. Detyra e një gazete që mban krenarinë kulturore pa naivitet nuk është të bërtasë, por të peshojë. Le ta peshojmë, pra, me ftohtësinë e arkivit.

Nga lindi miti

Pohimi se Kastriotët ishin me prejardhje sllave del fillimisht në historiografinë gjermane të shekullit XIX, nga keqkuptimi i një dokumenti të vitit 1368 të shkruar në gjuhën sllave. Por gjuha e një dokumenti ballkanik të asaj kohe nuk thotë asgjë për etninë e personit që ai dokument përmend: sllavishtja kishte qenë gjuha e kancelarive dhe e diplomacisë në një pjesë të madhe të Ballkanit perëndimor, ashtu siç latinishtja shërbente në Perëndim. Të nxjerrësh kombësinë e dikujt nga gjuha e protokollit është si të thuash se çdo princ evropian që korrespondonte në latinisht ishte romak.

Mbi këtë gabim metodik u ndërtua një ndërtesë e tërë. Në një epokë kur shtetet e reja ballkanike kërkonin paraardhës të lavdishëm, figura e Skënderbeut — tashmë heroi i panteonit evropian — ishte një trofe që ia vlente ta përvetësoje. Kështu, ajo që nisi si lapsus filologjik u kthye në instrument propagande.

Çfarë thonë vetë dëshmitë

Kundër mitit qëndron jo një ndjenjë, por një varg burimesh të kontrollueshme. Më e qarta është letra që Skënderbeu i dërgoi Princit të Tarantos më 31 tetor 1460, ku shkruan se "të parët tanë ishin epirotët, prej nga doli vetë Pirroja" — duke e lidhur popullin e tij me epirotët e lashtë dhe me Pirron e Epirit. Kjo nuk është gjuha e dikujt që e ndien veten të huaj në Arbëri; është vetëdija e një princi që flet në emër të një populli.

Më tej, ai nënshkruante Dominus Albaniae — "Zot i Arbërisë" — titull që nuk e trashëgoi por e mbajti me vetëdije. Familja Kastrioti ishte një ndër shtëpitë fisnike arbërore të trevës së Matit e të Dibrës; mbiemri vetë, sipas Marin Barletit dhe historianëve të mëvonshëm si Fan Noli, rrjedh nga toponimi Kastriot — një fshat në Shqipërinë verilindore — dhe nga latinishtja castrum, "kështjellë". Dokumenti më i hershëm që përmend emrin Kastrioti, ai i vitit 1368 nga fondi i Vjenës, flet për një kështjellar në Kaninë të Principatës së Vlorës: pra brenda hapësirës arbërore, jo jashtë saj.

Emrat, martesat dhe një keqkuptim modern

Kundërshtarët e tezës shqiptare shpesh tregojnë me gisht emrat e vëllezërve e motrave të Gjergjit — Stanisha, Reposhi, Mara, Jella, Angjelina, Vllajka — si "prova" sllavizmi. Por ky është një anakronizëm i rëndë. Onomastika e fisnikërisë mesjetare ballkanike ishte e përzier kudo; emrat ndiqnin modat e oborrit, kumbarinë dhe aleancat fetare, jo "pastërtinë" etnike — një koncept që në atë botë thjesht nuk ekzistonte. Gjon Kastrioti, i ati, lidhi martesa e aleanca me dyer fqinje, sllave e arbërore njëlloj, ashtu si bënin të gjitha shtëpitë princërore të principatave shqiptare të mesjetës.

Pikërisht këtë e ka theksuar historiani austriak Oliver Jens Schmitt, autor i një biografie të rëndësishme e shpesh të keqcituar. Schmitt ka deklaruar shprehimisht se nuk ka shkruar kurrë se Skënderbeu ishte me "prejardhje të pastër serbe" — duke e quajtur këtë "një trillim, jo një tezë të librit tim" — dhe se e konsideron Skënderbeun shqiptar. Argumenti i tij ishte i kundërt me atë që i veshin: se "ndryshimi gjuhësor apo etnik nuk luante rol të madh për elitat shoqërore" dhe se "ideja e pastërtisë etnike thjesht nuk ekzistonte në atë mjedis fisnik". Me fjalë të tjera, vetë studiuesi që propaganda e thërret si dëshmitar e rrëzon mitin.

Pse miti dështon në metodë

Miti i "Skënderbeut serb" bie ndesh me logjikën e vet historike. Skënderbeu udhëhoqi një besëlidhje të principatave arbërore, jo një kryengritje sllave; mbrojti Krujën arbërore kundër tri ushtrive osmane; dhe u përjetësua nga Evropa pikërisht si princi i Arbërisë, jo i ndonjë mbretërie tjetër. Identiteti i tij nuk varet nga gjaku i një gjysheje a nga gjuha e një letre tregtare drejtuar Raguzës; ai matet me atë që ai vetë tha, nënshkroi dhe luftoi.

Konica do të kishte buzëqeshur me ironi: shqiptarët s'kanë nevojë ta zbukurojnë Skënderbeun, sepse ai u përket aq sa u përket pak heronj kombi të tjerë — me letra, me titull, me fjalë të vetën. Të refuzosh mitin "serb" nuk është nacionalizëm; është thjesht respekt për dokumentin. Dhe respekti për dokumentin është gjithçka që na ndan nga propaganda — qoftë ajo e të tjerëve, qoftë e jona.

Kush dëshiron të shohë njeriun pas legjendës, le të lexojë jetën e Gjergj Kastriotit; kush kërkon mjegullën e mitit, le ta dijë se ai mit, të paktën ky, qëndron mbi rërë.

Burimet:

• Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1405–1468), International Universities Press, New York 1947.
• Marin Barleti, Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut (Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, 1508–1510).
• Oliver Jens Schmitt, Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan, Regensburg 2009; dhe sqarimi i tij publik mbi tezën e "prejardhjes serbe" (Telegrafi/intervista).
• Letra e Skënderbeut drejtuar Princit të Tarantos, 31 tetor 1460 (cituar te biografitë standarde).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Skanderbeg"; Wikipedia, "Skanderbeg" dhe "House of Kastrioti" (për dokumentin e vitit 1368 dhe etimologjinë e mbiemrit).

— Redaksia ZHURMA