Miti i 'Skënderbeut serb': çfarë thonë faktet kundër propagandës

Çdo komb i madh ka mitet e veta; por ka edhe mite që ndërtohen kundër tij. Teza se Gjergj Kastrioti Skënderbeu ishte serb — apo "sllav", siç e zbutin sot ata që e dinë se nuk qëndron — nuk është një tezë shkencore. Është një trashëgimi e nacionalizmit ballkanik të shekullit XIX, që lindi nga një keqlexim arkivor dhe u rrit nga dëshira politike, jo nga dokumentet. Detyra e një gazete që mban krenarinë kulturore pa naivitet nuk është të bërtasë, por të peshojë. Le ta peshojmë, pra, me ftohtësinë e arkivit.

Përmbajtja5 pjesë

1. Nga lindi miti
2. Çfarë thonë vetë dëshmitë
3. Emrat, martesat dhe një keqkuptim modern
4. Pse miti dështon në metodë
5. Lidhjet në muze

Pse ka rëndësi

• Miti lind nga një keqlexim arkivor: një dokument i vitit 1368 i shkruar në sllavisht — gjuha e kancelarive ballkanike, ashtu si latinishtja në Perëndim — nuk thotë asgjë për etninë e atij që përmend.
• Skënderbeu i shkroi Princit të Tarantos më 31 tetor 1460 se «të parët tanë ishin epirotët, prej nga doli vetë Pirroja», dhe nënshkruante Dominus Albaniae — «Zot i Arbërisë».
• Mbiemri Kastrioti rrjedh, sipas Marin Barletit dhe Fan Nolit, nga toponimi Kastriot dhe nga latinishtja castrum; dokumenti i 1368-s flet për një kështjellar në Kaninë, brenda hapësirës arbërore.

Nga lindi miti

Pohimi se Kastriotët ishin me prejardhje sllave del fillimisht në historiografinë gjermane të shekullit XIX, nga keqkuptimi i një dokumenti të vitit 1368 të shkruar në gjuhën sllave. Por gjuha e një dokumenti ballkanik të asaj kohe nuk thotë asgjë për etninë e personit që ai dokument përmend: sllavishtja kishte qenë gjuha e kancelarive dhe e diplomacisë në një pjesë të madhe të Ballkanit perëndimor, ashtu siç latinishtja shërbente në Perëndim. Të nxjerrësh kombësinë e dikujt nga gjuha e protokollit është si të thuash se çdo princ evropian që korrespondonte në latinisht ishte romak.

Mbi këtë gabim metodik u ndërtua një ndërtesë e tërë. Në një epokë kur shtetet e reja ballkanike kërkonin paraardhës të lavdishëm, figura e Skënderbeut — tashmë heroi i panteonit evropian — ishte një trofe që ia vlente ta përvetësoje. Kështu, ajo që nisi si lapsus filologjik u kthye në instrument propagande.

Çfarë thonë vetë dëshmitë

Kundër mitit qëndron jo një ndjenjë, por një varg burimesh të kontrollueshme. Më e qarta është letra që Skënderbeu i dërgoi Princit të Tarantos më 31 tetor 1460, ku shkruan se "të parët tanë ishin epirotët, prej nga doli vetë Pirroja" — duke e lidhur popullin e tij me epirotët e lashtë dhe me Pirron e Epirit. Kjo nuk është gjuha e dikujt që e ndien veten të huaj në Arbëri; është vetëdija e një princi që flet në emër të një populli.

Më tej, ai nënshkruante Dominus Albaniae — "Zot i Arbërisë" — titull që nuk e trashëgoi por e mbajti me vetëdije. Familja Kastrioti ishte një ndër shtëpitë fisnike arbërore të trevës së Matit e të Dibrës; mbiemri vetë, sipas Marin Barletit dhe historianëve të mëvonshëm si Fan Noli, rrjedh nga toponimi Kastriot — një fshat në Shqipërinë verilindore — dhe nga latinishtja castrum, "kështjellë". Dokumenti më i hershëm që përmend emrin Kastrioti, ai i vitit 1368 nga fondi i Vjenës, flet për një kështjellar në Kaninë të Principatës së Vlorës: pra brenda hapësirës arbërore, jo jashtë saj.

Emrat, martesat dhe një keqkuptim modern

Kundërshtarët e tezës shqiptare shpesh tregojnë me gisht emrat e vëllezërve e motrave të Gjergjit — Stanisha, Reposhi, Mara, Jella, Angjelina, Vllajka — si "prova" sllavizmi. Por ky është një anakronizëm i rëndë. Onomastika e fisnikërisë mesjetare ballkanike ishte e përzier kudo; emrat ndiqnin modat e oborrit, kumbarinë dhe aleancat fetare, jo "pastërtinë" etnike — një koncept që në atë botë thjesht nuk ekzistonte. Gjon Kastrioti, i ati, lidhi martesa e aleanca me dyer fqinje, sllave e arbërore njëlloj, ashtu si bënin të gjitha shtëpitë princërore të principatave shqiptare të mesjetës.

Burimet bashkëkohore — osmane, papnore, venedikase dhe humaniste — janë unanime: Gjergj Kastrioti identifikohej si shqiptar nga armiqtë dhe miqtë e tij njëlloj. Argumenti i propagandës serbe mbështetet te gabimi gjuhësor i Karl Hopf-it — një fikcion filologjik i shekullit XIX, jo burim primar. Historiografia shkencore bashkëkohore e ka rrëzuar këtë lexim njëzëri, dhe konkluzioni i saj është i qartë: asnjë dokument i asaj kohe nuk e lidh Skënderbegun me identitetin serb, sepse nuk ekziston provë — dhe kjo e rrëzon mitin në themel.

Pse miti dështon në metodë

Miti i "Skënderbeut serb" bie ndesh me logjikën e vet historike. Skënderbeu udhëhoqi një besëlidhje të principatave arbërore, jo një kryengritje sllave; mbrojti Krujën arbërore kundër tri ushtrive osmane; dhe u përjetësua nga Evropa pikërisht si princi i Arbërisë, jo i ndonjë mbretërie tjetër. Identiteti i tij nuk varet nga gjaku i një gjysheje a nga gjuha e një letre tregtare drejtuar Raguzës; ai matet me atë që ai vetë tha, nënshkroi dhe luftoi.

Konica do të kishte buzëqeshur me ironi: shqiptarët s'kanë nevojë ta zbukurojnë Skënderbeun, sepse ai u përket aq sa u përket pak heronj kombi të tjerë — me letra, me titull, me fjalë të vetën. Të refuzosh mitin "serb" nuk është nacionalizëm; është thjesht respekt për dokumentin. Dhe respekti për dokumentin është gjithçka që na ndan nga propaganda — qoftë ajo e të tjerëve, qoftë e jona.

Kush dëshiron të shohë njeriun pas legjendës, le të lexojë jetën e Gjergj Kastriotit; kush kërkon mjegullën e mitit, le ta dijë se ai mit, të paktën ky, qëndron mbi rërë.

Burimet:

• Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1405–1468), International Universities Press, New York 1947.
• Marin Barleti, Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut (Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, 1508–1510).
• Letra e Skënderbeut drejtuar Princit të Tarantos, 31 tetor 1460 (cituar te biografitë standarde).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Skanderbeg"; Wikipedia, "Skanderbeg" dhe "House of Kastrioti" (për dokumentin e vitit 1368 dhe etimologjinë e mbiemrit).

— Redaksia ZHURMA