Marin Barleti: shqiptari që i dha botës legjendën e Skënderbeut

Pa Marin Barletin, Skënderbeu do të mbetej një kapedan i guximshëm i një vendi të vogël në buzë të perandorive — i njohur ndoshta nga arkivat e Venedikut e të Napolit, por jo nga sallat e oborret e Evropës. Ishte një prift shkodran, i ikur nga atdheu i pushtuar, ai që mori jetën e princit të Krujës dhe e ngriti në lartësinë e mitit. Vepra e tij latine udhëtoi nga Roma në Lisbonë, nga Krakovia në Londër, dhe bëri që emri i një shqiptari të dëgjohej në çdo gjuhë të madhe të kontinentit. Barleti është, me të drejtë, babai i studimeve për Skënderbeun — dhe njëkohësisht autori që na detyron të dallojmë faktin nga legjenda.

Djali i Shkodrës nën rrethim

Marin Barleti (lat. Marinus Barletius) lindi rreth viteve 1450–1454 në Shkodër, atëherë pjesë e Venedikut Shqiptar. Rinia e tij u thye nga lufta. I riu Marin ishte dëshmitar e pjesëmarrës në mbrojtjen e qytetit gjatë rrethimeve osmane të vitit 1474 dhe sidomos të vitit 1478, kur Mehmeti II solli vetë ushtrinë e tij të madhe kundër mureve të Rozafës. Kur Shkodra ra më 1479 dhe Venediku ia dorëzoi qytetin Portës me traktat, Barleti, si shumë bashkëqytetarë, mori rrugën e mërgimit drejt Italisë.

Ky përvojë — të parët e ushtrisë osmane nga afër, të humbësh atdheun, të jetosh si refugjat — nuk është detaj biografik. Ajo është lënda e parë e gjithë veprës së tij. Barleti nuk shkroi si një dijetar i largët; ai shkroi si njeri që e kishte parë pushtimin me sytë e vet dhe që e ndiente humbjen e Arbërisë si plagë personale.

Rrethimi i Shkodrës: dëshmia e parë

Vepra e tij e parë, De obsidione Scodrensi (Mbi rrethimin e Shkodrës, Venedik 1504), është dhe historikisht më e besueshmja, sepse buron nga përvoja e drejtpërdrejtë. Aty Barleti rrëfen qëndresën e shkodranëve nën komandën e Lekë Dukagjinit kundër forcave të Mehmetit II, me theks te këmbëngulja dhe trimëria e të rrethuarve. Pikërisht për këtë dëshmi okulare të vitit 1478, shumë e quajnë Barletin historianin e parë shqiptar. Vepra u ribotua disa herë dhe u përkthye në italisht, polonisht, frëngjisht e më vonë shqip; Ismail Kadareja e ka cilësuar "vepër monumentale".

Historia që ndërtoi një hero

Por emrin e pavdekshëm Barletit ia dha vepra e dytë: Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut, princit të epirotëve), botuar në Romë rreth viteve 1508–1510, afërsisht në dyzetvjetorin e vdekjes së Skënderbeut. Në një latinishte të pasur humaniste, Barleti rrëfeu fëmijërinë e princit, vitet si peng te oborri i Gjon Kastriotit dhe arratisjen nga Porta, kthimin e tij dhe çlirimin e Krujës, themelimin e Lidhjes së Lezhës, fitoret te Torviolli e Albulena, dhe rrethimet e Krujës ku tri ushtri osmane u thyen para një kështjelle.

Suksesi ishte i jashtëzakonshëm. Vepra u përkthye në gjermanisht (1533), italisht (1554), portugalisht (1567), polonisht (1569), frëngjisht (1576), spanjisht (1588) dhe anglisht (1596). Nga ky burim i vetëm rrjedhin shekuj kujtese: Skënderbeu i Vivaldit, i Volterit, i Bajronit dhe i Disraelit është, në thelb, Skënderbeu i Barletit. Pa këtë libër, figura e "Atletit të Krishtërimit" nuk do të kishte hyrë kurrë në panteonin evropian.

Gjeniu dhe trilli: detyra e ndershmërisë

Konica do të na kërkonte ta themi pa rrotullime: Barleti nuk është historian në kuptimin modern, dhe të bësh sikur është do të ishte naivitet, jo krenari. Vepra për Skënderbeun, ndryshe nga ajo për Shkodrën, mbështetet kryesisht në burime të dorës së dytë dhe në traditën gojore. Studiuesit kanë vërtetuar se Barleti shpiku letërkëmbime — për shembull korrespondencën mes Skënderbeut dhe Vladislavit II të Vllahisë, që e ka edhe gabim në datë (1443 në vend të 1444), si dhe letra mes Skënderbeut e Sulltanit, të krijuara për t'i dhënë peshë rrëfimit të tij.

Shifrat e ushtrive janë fryrë, fjalimet e personazheve janë retorikë humaniste e jo dëshmi, dhe stili është panegjirik. Historiografia bashkëkohore e trajton veprën më shumë si ligjërim sesa si histori faktike. Kjo nuk e zhvlerëson Barletin — e vendos në kontekst. Ai punonte në traditën e historianëve të lashtësisë, ku trimëria duhej kënduar dhe ku fjalimi i sajuar ishte konvencion letrar, jo mashtrim. Detyra jonë sot është ta lexojmë me sy kritik: të ndajmë kockën e fortë të faktit nga mishi i begatë i legjendës.

Trashëgimia: krijuesi i një kujtese kombëtare

Barleti vdiq rreth viteve 1512–1513, larg Shkodrës së pushtuar, pas viteve të fundit si famullitar në Padovë. Nuk e pa kurrë atdheun të lirë. E megjithatë, beteja e tij e vërtetë e fitoi: pena e tij ruajti atë që shpata e Krujës nuk mundi ta mbante. Në një kohë kur Arbëria po zhdukej nga harta politike, një refugjat shqiptar i dha kombit të vet një mit themelues që do ta mbante gjallë identitetin për pesë shekuj.

Rilindësit e shekullit XIX — De Rada, Naimi, Fishta — pinë nga ky burim. Vetëdija kombëtare që ushqeu Rilindjen e ka një nga rrënjët e saj te ky prift shkodran. Prandaj Barleti meriton një vend nderi jo vetëm si biograf, por si arkitekt i kujtesës: ai që, me gjysmë trillim e gjysmë gjeni, na mësoi se si t'i tregojmë vetes kush jemi.

Burimet:

• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Romë, c. 1508–1510) — digjitalizuar në Internet Archive.
• "Marin Barleti", Wikipedia (English) — biografi, datat, veprat dhe kritika historiografike.
• "Historiography of Skanderbeg", Wikipedia (English) — për rolin e Barletit si burim dhe kufijtë e besueshmërisë.
• Library of Congress, The History of the Life and Deeds of Scanderbeg, the Prince of Epirus — për përkthimet evropiane.

— Redaksia ZHURMA