Progonët: dera që ngriti Arbanonin, shtetin e parë shqiptar

Para se emri i Skënderbeut të bëhej i njohur në Evropë, para Balshajve të bregut e para Topiajve të Durrësit, një derë e vetme mbante te Kruja një titull që s'e kishte mbajtur askush më parë: «princi i shqiptarëve». Progonët — Progoni, i biri Gjin dhe nipi Dhimitër — ngritën midis lumenjve Mat e Shkumbin Arbanonin, shtetin e parë të dokumentuar shqiptar. Kjo është rrënja e gjithë principatave arbërore që do të vinin pas: nyja e parë e rrjetit shqiptar mesjetar, plot dy shekuj para Lidhjes së Lezhës.

Pse ka rëndësi

• Arbanoni, mes lumenjve Mat e Shkumbin, ishte shteti i parë i dokumentuar shqiptar; Progoni e ngriti rreth vitit 1190 — dy shekuj para Lidhjes së Lezhës.
• Emri «Arbanon» dhe banorët «arbanitë» dëshmohen që në shekullin XII te Alexiada e Anna Komnenës (për ngjarjet e vitit 1081) — Progoni i dha formë shtetërore një identiteti që ekzistonte tashmë.
• Progoni mbajti titullin arkon të njohur nga administrata bizantine dhe hodhi themelet e principatave arbërore që erdhën pas — Balshajt, Topiajt, Kastriotët.

Arbanoni: emri para shtetit

Territori kishte emër përpara se të kishte dinasti. Princesha bizantine Anna Komnena, në kronikën e saj Alexiada (shek. XII), përmend «Arbanon»-in dhe banorët e tij «arbanitë» kur rrëfen ngjarjet e vitit 1081 rreth pushtimit norman — dëshmia e parë e shkruar e një njësie të dallueshme midis Matit dhe Shkumbinit, me qendër malësinë e Krujës. Kjo do të thotë se kur Progoni ngriti pushtetin e vet rreth vitit 1190, ai nuk shpiku një identitet: ai i dha formë shtetërore një identiteti kolektiv që tashmë mbante një emër. Shqipëria si ide politike nis pikërisht në këtë çast — jo me një komb të imagjinuar në shekullin XIX, po me një arkon mesjetar që politizoi një emër tashmë ekzistues.

Progoni — arkoni i parë (rreth 1190)

Sipas Robert Elsie-t, në Historical Dictionary of Albania, Progoni është zotëruesi i parë feudal shqiptar me autoritet territorial të dokumentuar. Në kohën kur Perandoria Bizantine shkërmoqej nën trysninë e normanëve, kryqtarëve e bullgarëve, Progoni konsolidoi kontrollin mbi Krujën dhe malësinë përreth, duke mbajtur titullin arkon — zotërues — të njohur nga administrata perandorake. Ai nuk shpalli mbretëri; ai vendosi themelet mbi të cilat bijtë e tij do të ngrinin një principatë me njohje ndërkombëtare. Vula e derës është pikërisht kjo: pushteti u ngjit vendas, në mal, pikërisht kur perandoria mbi kokë u thye.

Gjin Progoni — njohja e Romës (1198–1208)

I biri, Gjin Progoni, e ngriti zotërimin e të atit në nivelin e një principate me njohje papnore. Gjini figuron në korrespondencën e Papës Inocent III si archon i Arbanonit qysh nga viti 1198. Gjatë dekadës së tij, Arbanoni lidhi marrëdhëniet e para diplomatike me Selinë e Shenjtë — një njohje perëndimore e autoritetit shqiptar territorial, e pavarur nga ndërmjetësimi i Konstantinopojës. Për një zotërim të vogël malor, të flisje drejtpërsëdrejti me Romën ishte një akt pavarësie: do të thoshte se Arbanoni njihej si subjekt me zë, jo si provincë e heshtur.

Dhimitër Progoni — «princeps Arbanorum» (1208–1216)

Kulmi politik i derës është Dhimitër Progoni. Në një letër të vitit 1208 drejtuar Inocentit III, ai vetëtitullohet princeps Arbanorum — «princi i arbërve», i shqiptarëve — shprehja e parë e njohur e një pretendimi politik mbi një popull të tërë, jo thjesht mbi një krahinë. Burimi parësor, Acta Innocentii PP. III (bot. Haluščynskyj, 1954), e ruan këtë titullim. Njëkohësisht, oborri i Konstantinopojës i dha nderin panhypersebastos — një nga gradat e larta oborrtare të perandorisë. Por siç thekson historiani Alain Ducellier në The New Cambridge Medieval History (vëll. V, 1999), titujt bizantinë shprehnin varësi simbolike, jo mohim autonomie: Arbanoni e ruajti pushtetin e vet të brendshëm, duke lëvruar me mjeshtëri mes Romës, Konstantinopojës e fqinjëve sllavë. Për ta forcuar këtë pozicion, Dhimitri u martua me Komnenën, të bijën e mbretit serb Stefan Nemanjiç (i Kurorëzuari i Parë) — një martesë diplomatike që tregon se dera arbërore vepronte njësoj si çdo shtet i kohës: me aleanca gjaku, jo me izolim.

Fundi i derës — dhe rrënja që mbeti

Kur Dhimitri vdiq rreth vitit 1216 pa lënë trashëgimtar që ta mbante derën, Arbanoni hyri në vorbullën e fuqive më të mëdha. E veja, Komnena, u martua me fisnikun Grigor Kamona, i cili mori drejtimin; pas tij erdhi Golemi i Krujës. Brenda pak dekadash, Arbanoni u tërhoq në orbitën e Despotatit të Epirit e më pas të Perandorisë së Nikeas, dhe emri i tij si njësi e pavarur u zbeh. Por dera nuk u shua kot: ajo la një precedent. Titulli që Dhimitri i dha vetes — «princi i shqiptarëve» — do të rilindte, në forma të tjera, te çdo shtëpi që erdhi pas: te Balshajt që u quajtën «sundues të Shqipërisë», te Topiajt «princër të Arbërisë», te Muzakajt e Beratit, te Arianitët e Shpatajt, derisa Skënderbeu i mblodhi të gjithë në Lidhjen e Lezhës më 1444.

Pse janë pjesë e muzeut

Progonët janë rrënja e pemës. Çdo derë princërore që muzeu e nderon — Balshajt, Muzakajt, Topiajt, Dukagjinët, Arianitët, Shpatajt, Kastriotët — qëndron mbi themelin që hodhën ata: idenë se «Arbëria» s'ishte thjesht një krahinë a një popull, po një subjekt politik me të drejtë të fliste në emër të vet me Romën e Konstantinopojën. Kur historiografia e huaj e nis historinë shqiptare më 1443, me Skënderbeun, ajo fshin dy shekuj e gjysmë shtetformimi: më 1208, plot 235 vjet para Lidhjes së Lezhës, një arkon te Kruja tashmë e quante veten «princ i shqiptarëve». Kjo është kujtesa që ruan Progoni — se shteti shqiptar nuk lindi si përjashtim heroik në shekullin XV, po si vazhdimësi e një rrjeti që kishte nisur të vetëquhej komb qysh në agimin e mesjetës.