'Atleti i Krishtërimit': si Evropa e pa Skënderbeun

Më 1457, ndërsa ushtritë osmane thyheshin për të satën herë nën muret e Krujës, nga Roma erdhi një fjalë latine që do ta ndiqte Gjergj Kastriotin përjetë: Athleta Christi — Atleti, ose Kampioni, i Krishtit. Papa Kaliksti III ia dha titullin njeriut që, sipas tij, mbante më këmbë vetëm murin e fundit mes Lindjes osmane dhe zemrës së krishterë të Italisë. Ishte nderi më i lartë që Selia e Shenjtë mund t'i jepte një princi që luftonte. Por ishte gjithashtu — dhe këtu nis historia e vërtetë — një fjalë që kushtonte shumë pak.

Çfarë do të thoshte titulli

Termi Athleta Christi nuk ishte shpikje për Skënderbeun. Në krishterimin e hershëm ai kishte emërtuar dëshmorët-ushtarë dhe shenjtorët luftëtarë — Shën Sebastianin, Shën Gjergjin. Por në shekullin XV, pas rënies së Kostandinopojës më 1453, papët e rikthyen titullin si një dekoratë politike: e jepnin për prijësit e gjallë që derdhnin gjak kundër osmanëve. Ata që e mbajtën ishin pikërisht ushtarakët e kufirit lindor të Evropës — Janosh Huniadi i Hungarisë, Stefani i Madh i Moldavisë, madje edhe Vlad Cepeshi i Vllahisë. Në atë shoqëri Skënderbeu hyri si i barabartë, dhe shpesh si i pari.

Veçanërisht te ai titulli zuri rrënjë sepse e përsëritën katër papë radhazi: Kaliksti III ia dha, dhe pas tij Piu II, Pali II e Nikolla i pohuan po atë formulë. Pak prijës të Mesjetës u bekuan kaq herë me të njëjtën fjalë nga froni i Romës. Evropa, me një gojë, e shpalli Kastriotin mbrojtësin e besimit.

Muri i fundit i Italisë

Piu II — humanisti Enea Silvio Piccolomini, ndoshta intelektuali më i mprehtë që ka veshur tiarën — shkoi edhe më tej. Ai e quajti Shqipërinë antemurale Christianitatis Italiaeque: parmaku, muri i jashtëm i krishterimit dhe i vetë Italisë. Logjika ishte gjeografike dhe e ftohtë. Po të binte Kruja, brigjet e Pulias e të Otrantos ishin vetëm një natë lundrimi larg. Dhe parashikimi nuk ishte fantazi: më 1480, dymbëdhjetë vjet pas vdekjes së Skënderbeut, osmanët zbarkuan pikërisht në Otranto dhe therën mijëra. Sa kohë qëndroi Kruja, ajo katastrofë u shty. Kjo është arsyeja e vërtetë pse Roma e duartrokiti aq fort princin shqiptar — jo nga dashuria, por nga frika.

Brohoritja dhe floriri

Dhe këtu nis ana e errët e lavdisë, ajo që një gazetë e ndershme nuk e fsheh. Evropa e admiroi Skënderbeun me fjalë; me para dhe ushtarë qe dorështrënguar. Më 1451, i shtrënguar nga rreziku osman, Kastrioti nënshkroi Traktatin e Gaetës me Alfonsin V të Aragonës, duke u njohur vasal i Mbretërisë së Napolit në këmbim të mbrojtjes. Çfarë dërgoi Napoli? Njëqind ushtarë nën një kapiten të quajtur Bernard Vaquer, dhe pak më vonë tërhoqi edhe ato. Aleat me emër, jo me fakt.

Subvencionet papale arrinin me pikatore dhe shpesh me vonesë. Skënderbeu dërgonte ambasadorë — kalorësin Martin Muzakën në Romë më 1463 — që t'u lutej kardinalëve të bënin Shqipërinë pikënisjen e kryqëzatës. Roma premtonte; Roma vononte. Kontrasti është mësimi i hidhur i gjithë qëndresës: ai mbante një kufi që i takonte gjithë krishterimit, por e mbante kryesisht me burimet e veta dhe ato të Lidhjes së Lezhës — besëlidhjes së principatave shqiptare që ishte forca e tij e vërtetë, jo flota e largët veneciane.

Kryqëzata që nuk u bë kurrë

Kulmi i shpresës dhe i zhgënjimit erdhi më 1463–64. Piu II shpalli një kryqëzatë të madhe kundër osmanëve dhe e caktoi Skënderbeun komandant kryesor të forcave të krishtera — rreth dyzet mijë veta, gjysma me princin shqiptar. Plaku papë, i sëmurë me ethe, u nis vetë drejt Ankonës për t'u hipur anijeve. Por ushtria u shkri nga murtaja dhe nga mungesa e transportit; kur flota veneciane më në fund mbërriti, Piu II mund ta shihte vetëm nga dritarja. Vdiq dy ditë më pas, më 14 gusht 1464. Kryqëzata e madhe e Evropës u shua para se të niste. Skënderbeu mbeti vetëm, me titullin në krye dhe pa ushtrinë e premtuar nën të.

Ky është paradoksi që Faik Konica do ta kishte vënë në dukje pa mëshirë: Evropa e donte Atletin e saj të Krishtit si simbol, jo si barrë buxhetore. Brohoritja ishte e sinqertë; xhepi mbetej i mbyllur.

Pse titulli vlen ende

Do të ishte naivitet ta marrim Athleta Christi si dëshmi se shqiptarët luftuan për Romën a për Perëndimin. Skënderbeu luftoi për tokën, për fisin, për lirinë e principatave shqiptare — feja qe gjuha e epokës, jo qëllimi i tij i fundit. Por do të ishte mosmirënjohje ta hidhnim poshtë. Titulli dëshmon diçka që asnjë propagandë armiqësore s'mund ta fshijë: në mesin e shekullit XV, gjithë Evropa e shkolluar e dinte se kush ishte ky njeri dhe ku ndodhej Shqipëria. Nga ai nderim do të rridhte më vonë legjenda që e bëri emrin e Kastriotit të jehonte nga Barleti te Vivaldi, dhe që e mbrojti kundër mitit të sajuar të 'Skënderbeut serb' shekuj më vonë.

Evropa e quajti Skënderbeun kampionin e saj. E meritoi titullin me gjak. E mësoi me kursim çmimin e të qenit muri i fundit i dikujt tjetër — mësim që një komb i vogël në kufi të perandorive nuk duhet ta harrojë kurrë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Skanderbeg" — për titullin Athleta Christi dhe marrëdhëniet me papët.
• Wikipedia (anglisht), "Athleta Christi" — origjina e titullit, papët (Kaliksti III, Piu II, Pali II, Nikolla V) dhe mbajtësit e tjerë (Huniadi, Stefani i Madh).
• Wikipedia (anglisht), "Treaty of Gaeta" — vasaliteti ndaj Aragonës/Napolit (26 mars 1451) dhe ndihma e kufizuar.
• Wikipedia (anglisht), "Pope Pius II" & "Antemurale Christianitatis" — kryqëzata e 1463–64, vdekja në Ankonë, dhe formula antemurale Christianitatis Italiae.

— Redaksia ZHURMA