Rezistenca pas Skënderbeut: njëzet vjet luftë pa kryeprijësin

Më 17 janar 1468, në Lezhën ku njëzet e katër vjet më parë kishte themeluar besëlidhjen e tij, Gjergj Kastrioti Skënderbeu u shua nga ethet. Kronistët europianë e pritën lajmin si fund të një epoke — dhe, me një logjikë të kuptueshme, si fund të rezistencës shqiptare. Një luftë e mbajtur kaq gjatë kundër perandorisë më të fuqishme të kohës dukej e palidhshme nga njeriu që e mishëronte. Mehmeti II e ndau, thuhet, lehtësimin e tij me një fjali që historia e ka ruajtur: më në fund Azia dhe Europa janë të miat, sepse "luani është vdekur".

Por luani kishte lënë pas një trup që ende lëvizte. Ajo që pasoi vdekjen e Skënderbeut nuk ishte shembja e menjëhershme që armiku e priste, por njëmbëdhjetë vjet të tjerë lufte — më pak të lavdishëm, më pak të kënduar, por jo më pak kokëfortë. Kjo është historia e dekadës kur shqiptarët luftuan pa kryeprijësin e tyre.

Besa që mbijetoi njeriun

Trashëgimtari i ligjshëm, Gjon Kastrioti II, biri i vetëm i Skënderbeut, ishte vetëm rreth nëntë vjeç kur i vdiq i ati. Një fëmijë nuk mund të mbante mbi supe një kryengritje. Komanda e Lidhjes së Lezhës kaloi te Lekë Dukagjini, princi i fuqishëm i krahinave veriore, i cili e mori mbi vete rolin e prijësit të aleancës dhe e mbajti, herë në bashkëpunim e herë në tension me Venedikun, deri në vdekjen e tij më 1481.

Që besëlidhja nuk u shpërbë me vdekjen e themeluesit është, ndoshta, dëshmia më e fortë e asaj që Skënderbeu kishte ndërtuar. Ai nuk kishte lënë vetëm një ushtri; kishte lënë një ide — që principatat shqiptare, gjithnjë gati të griheshin mes tyre, mund të qëndronin bashkë përballë një rreziku të përbashkët. Besa mbajti aty ku gjaku nuk mjaftonte. Kjo, sigurisht, nuk duhet romantizuar: aleanca mbeti e brishtë, plot xhelozira mes princave shqiptarë, dhe pa subvencionet venedikase e papnore do të ishte shuar shumë më herët. Por mbijetoi. Dhe kjo mjaftonte për Mehmetin II që ta kuptonte se "luani i vdekur" ende kafshonte.

Kruja: kështjella që nuk u dorëzua

Zemra simbolike e qëndresës mbeti aty ku kishte qenë gjithmonë: te Kruja. Kështjella që kishte thyer tri ushtri osmane gjatë jetës së Skënderbeut nuk ra as pas vdekjes së tij. Më 1477 osmanët e rrethuan sërish, këtë herë jo për ta marrë me sulm — kjo kishte dështuar shumë herë — por për ta vrarë me uri. Rrethimi zgjati rreth një vit.

Më 16 qershor 1478, Kruja më në fund ra. Mbrojtësit, të rraskapitur nga uria, pranuan dorëzimin me kushtin e tërheqjes së lirë — premtimin e zakonshëm osman. Premtimi nuk u mbajt: garnizoni u pre. Pas tridhjetë e ca vjetësh që emri "Krujë" kishte qenë sinonim i pamposhtshmërisë shqiptare, qyteti i Skënderbeut kaloi në duart e perandorisë. Ishte një humbje që tejkalonte vlerën ushtarake; ishte humbja e një simboli.

Shkodra: muret e fundit

Mbeti një kala e madhe ende e pamarrë: Rozafa e Shkodrës, mbajtur tashmë nga Venediku në aleancë me shqiptarët gjatë Luftës së Parë Osmano-Venedikase. Rrethimi i Shkodrës, nga maji 1478 deri më 25 prill 1479, është një nga episodet më të jashtëzakonshme të gjithë luftës — historiani Franz Babinger e quajti "një nga episodet më të shquara në përballjen mes Perëndimit dhe Gjysmëhënës".

Brenda mureve, një garnizon prej rreth 1.600 vetash; jashtë, rreth 8.000 luftëtarë shqiptarë që sulmonin natën kampet osmane në një luftë çetash të pandërprerë. Përballë tyre, ushtria personale e Mehmetit II — sipas vlerësimeve moderne rreth 62.000 vetë, ndërsa kronikat e kohës flasin për shifra fantastike deri në 350.000. Mbrojtja u udhëhoq nga venedikasi Antonio Da Lézze, por shpirti i saj ishte popullor: njerëzit e Shkodrës, burra e gra, mbajtën muret kundër një force që i tejkalonte dhjetëfish.

Dhe ja paradoksi mizor i fundit: sulltani nuk e theu Shkodrën me armë. Ai u detyrua të tërhiqej nga muret, por e mbajti qytetin nën bllokadë derisa diplomacia bëri atë që ushtria s'e bëri dot. Më 25 janar 1479, me Traktatin e Stambollit, Venediku — i lodhur nga lufta — ia dorëzoi Shkodrën Mehmetit II si çmim paqeje. Qyteti që nuk u mund, u dha me firmë.

Mërgimi dhe fundi i një epoke

Qytetarët e Shkodrës zgjodhën mërgimin përpara nënshtrimit. Lundruan përtej Adriatikut drejt Venedikut; familje të tëra shqiptare gjetën strehë në Napoli, në Venedik, në Italinë veriore — duke u shtuar valës së arbëreshëve që tashmë po shtegtonin. Edhe Gjon Kastrioti II, i rritur tani, kaloi në Mbretërinë e Napolit, ku familja mbajti titujt fisnikë dhe ëndrrën e kthimit; ai do të bënte ende përpjekje për të rindezur zjarrin në vitet '80, por pa sukses të qëndrueshëm. Lekë Dukagjini vdiq më 1481, dhe me të u fashit edhe prijësia e fundit e besëlidhjes.

Me Shkodrën ra perdja. Rezistenca shqiptare, e nisur si kryengritje princash dhe e kthyer në legjendë europiane përmes Marin Barletit, kishte zgjatur më shumë se dyzet vjet — dhe njëmbëdhjetë prej tyre pa njeriun që i kishte dhënë emrin. Është ndershme të thuhet se këto vite të fundit nuk patën fitore si Albulena apo Torvolli; ishin vite tërheqjeje, urie dhe humbjesh. Por ato dëshmuan diçka që asnjë betejë e vetme s'mund ta dëshmonte: se qëndresa nuk ishte vepër e një njeriu të vetëm, por e një populli. Skënderbeu e ndezi zjarrin; populli e mbajti ndezur edhe kur dora që e ndezi nuk ishte më. Dhe pikërisht kjo — jo legjenda e individit, por kokëfortësia kolektive — është mësimi që dekada e harruar 1468–1479 ia la kombit.

Burimet:

• Marin Barleti, Rrethimi i Shkodrës (De obsidione Scodrensi, 1504) — dëshmi bashkëkohore; botim modern: D. Hosaflook (përkth.), The Siege of Shkodra, 2012.
• Franz Babinger, Mehmed the Conqueror and His Time, Princeton University Press.
• Encyclopædia Britannica, zërat "Skanderbeg" dhe "Albania: Ottoman conquest".
• Wikipedia (anglisht), "Siege of Shkodra (1478–79)" dhe "Lekë Dukagjini" — me referencat akademike përkatëse.

— Redaksia ZHURMA