Principata e Arbërit: shteti i parë i emrit shqiptar

Ka një datë që çdo shqiptar do të duhej ta mbante mend pa e kërkuar nëpër libra: rreth vitit 1190. Atëherë, në vargmalin që mbron Krujën nga deti, një burrë me emrin Progon ngriti një principatë që historia e njeh — për herë të parë me të zezë mbi të bardhë — me emrin tonë: Arbanon, Arbëri. Nuk qe perandori, nuk qe mbretëri me kurorë; qe një zotërim malesh, i vogël në hartë e i madh në kuptim. Sepse para Progonit, arbërit jetonin në histori si emër popullsie; pas tij, ata hyjnë në histori si subjekt politik. Kjo është dallesa që e bën Principatën e Arbërit gurin e parë të themelit.

Pse ka rëndësi

• Rreth vitit 1190 Progoni, arkont i Krujës, ngriti principatën që burimet e njohin për herë të parë me emrin Arbanon — Arbëri: para tij arbërit janë emër popullsie, pas tij subjekt politik.
• Progonin e pasuan dy bij: Gjini, arkont i Krujës nga rreth 1198 deri rreth 1208, dhe Dhimitri, që sundoi rreth 1208–1216 dhe që në dokumentet e kohës paraqitet si princeps Arbanorum — Princ i Arbërve.
• Kur Kostandinopoja ra në duart e kryqtarëve të Kryqëzatës së Katërt më 1204, Bizanti u shemb dhe në atë boshllëk Arbëria fitoi, për një kohë të shkurtër, pavarësi të plotë.

Progoni, i pari sundimtar me emër

Progoni qe arkont i Krujës dhe i krahinave përreth saj, dhe sundoi përafërsisht midis viteve 1190 dhe 1198. Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te pushteti — krahina të tjera kishin zotër edhe më të fuqishëm — por te fakti se ai është sundimtari i parë arbër që historia e thërret me emër. Para tij, kronikat bizantine flasin për "arbanitët" si masë; me Progonin, masa fiton një kryezot, një dinasti, një vazhdimësi. Ky kalim — nga popull pa emër zotërinjsh te derë me emër — është pikërisht ajo që e shndërron Arbërinë mesjetare nga një hapësirë gjeografike në një entitet politik.

Vendi i lindjes së këtij shteti nuk qe rastësor. Malet rreth Krujës ofronin atë që fushat nuk e jepnin: mbrojtje natyrale, distancë nga garnizonet bizantine të bregdetit dhe nga ambiciet venedikase. Aty, ku emri Arbën dhe Arbanon kishte filluar të shfaqej në burimet e shkruara, nisi të rrahë zemra e parë e një shteti shqiptar.

Gjini dhe Dhimitri: nga arkontë në princa

Progonin e pasuan dy bij. Gjini (Gjin Progoni) qe arkont i Krujës nga rreth viti 1198 deri në vdekjen e tij rreth 1208. Por kulmin politik principata e arriti me të dytin, Dhimitrin (Demetrio Progoni), që sundoi nga rreth 1208 deri rreth 1216 dhe që në dokumentet e kohës paraqitet jo më thjesht si arkont, por si princeps Arbanorum — Princ i Arbërve.

Dhimitri qe shtetar i mprehtë, jo malësor i thjeshtë. Bizanti i njohu tituj të lartë: megas archon e më vonë panhypersebastos — gradë e oborrit perandorak që, le ta themi me ndershmërinë e Konicës, dëshmonte po aq varësi sa nder. Kur Kostandinopoja ra në duart e kryqtarëve të Kryqëzatës së Katërt më 1204, Bizanti u shemb si çati e kalbur, dhe në atë boshllëk Arbëria fitoi, për një kohë të shkurtër, pavarësi të plotë. Ky qe momenti më i lirë i shtetit të Progonëve.

Lojë e madhe midis perandorive

Mos e imagjinoni Dhimitrin si princ të qetë. Ai sundonte një copë toke të ngujuar midis tre oreksesh të mëdhenj: Venedikut, që pretendonte sundim nominal mbi bregdetin; serbëve të Stefan Nemanjës në lindje; dhe Despotatit të sapolindur të Epirit nën Mihal Komnen Dukën në jug. Që të mbijetonte, princi arbër luajti shahun e diplomacisë.

Më 1208 ai u martua me Komnenën, bijën e madhprincit serb — më vonë mbretit — Stefan Nemanja, duke siguruar paqe nga lindja. Por kur kjo aleancë i ngushtoi krahët, Dhimitri u kthye nga Roma. Në një korrespondencë të ruajtur me Papa Inocentin III, ai i kërkoi Papës të dërgonte misionarë katolikë në vendin e tij; Papa u përgjigj duke ngarkuar arkidhjakun katolik të Durrësit, Nikollën, që të përgatiste misionin. Llogaria ishte e ftohtë dhe e zgjuar: meqë Venediku mbante "të drejtën" katolike mbi Shqipërinë, kthimi i Arbërit në një shtet katolik do t'i hiqte Venedikut çdo justifikim fetar për ta sunduar. Territori që Dhimitri pretendonte në atë letër — hapësira midis Shkodrës, Prizrenit, Ohrit dhe Durrësit — tregon se sa gjerë e mendonte ai Arbërinë e vet.

Fundi i derës dhe trashëgimia

Dera e Progonëve s'pati djalë trashëgimtar pas Dhimitrit. Kur ai vdiq rreth vitit 1216, pushteti kaloi nëpërmjet së vesë, Komnenës, te Grigor Kamona, një zotëri me prejardhje të përzier greko-shqiptare që ishte martuar dikur me bijën e Gjinit dhe që e legjitimoi sundimin përmes kësaj lidhjeje gjaku. Pas Kamonës erdhi Golemi i Krujës (Gulami), që sundoi rreth viteve 1252–1256, dhëndër i Kamonës e i Komnenës. Me të, principata u tret midis fuqive të mëdha — Despotati i Epirit, Perandoria Bullgare, dhe nga viti 1235 Perandoria e Nikesë — derisa emri i saj i parë u zëvendësua me struktura të reja.

Por mos lexoni një histori dështimi. Principata e Arbërit zgjati më pak se shtatë dekada, por la një trashëgimi që asnjë shkatërrim s'e fshiu: ajo provoi se arbërit dinin të ndërtonin shtet, të lëshonin dokumente, të luanin diplomaci me Romën e Kostandinopojën, të kishin dinasti me emër. Pak dekada më vonë, kjo farë do të mbinte sërish në Regnum Albaniae, mbretërinë e Arbërisë të vitit 1272, dhe pastaj në derat e mëdha feudale që përgatitën epokën e Skënderbeut. Progoni nuk qe një rastësi mesjetare; qe gjyshi politik i gjithçkaje që erdhi pas.

Konica do të thoshte se një popull njihet jo nga lavdia që pohon, por nga vazhdimësia që mund të vërtetojë. Principata e Arbërit është vërtetimi i parë — i shkruar, i datuar, i emërtuar — se ky komb ka histori shteti, jo vetëm histori malesh.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010) — zëri "Arbanon / Principality of Arbanon".
• John Van Antwerp Fine Jr., The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press, 1994).
• Alain Ducellier, La façade maritime de l'Albanie au Moyen Âge (Thessaloniki, 1981).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania: The Middle Ages".
• Korrespondenca e Papa Inocentit III me princin e Arbërit (1208), botuar te Acta Innocentii III dhe te koleksionet e Epistolae (Columbia University).

— Redaksia ZHURMA