Vdekja e Skënderbeut (1468): fundi i njeriut, fillimi i legjendës

Nuk e mundi as topi i Murat II, as kalorësia e Mehmet Pushtuesit, as njëzet e pesë vjet luftë pothuajse pa pushim. Atë që tri ushtri perandorake nuk arritën ta bënin në fushëbetejë, e bëri një ethe dimri në një qytet bregdetar. Më 17 janar 1468, në Lezhë — të njëjtin qytet ku njëzet e katër vjet më parë kishte themeluar Lidhjen e Lezhës — Gjergj Kastrioti Skënderbeu mbylli sytë, i mundur jo nga armiku, por nga malaria. Ishte rreth gjashtëdhjetë e tre vjeç.

Vdekja e një burri të lodhur

Dimri i vitit 1468 e gjeti Skënderbeun të rraskapitur. Burimet bashkëkohore tregojnë një prijës që e ndiente peshën e viteve: betejat tashmë i vinin më rëndë, dhe ai vetë kishte nisur të kërkonte një pasardhës që ta mbante komandën. Kishte ardhur në Lezhën nën sundimin venedikas për t'u takuar me aleatët dhe, sipas disa rrëfimeve, për të thirrur sërish një kuvend të princave — një ringjallje të frymës që dikur kishte lindur besëlidhjen. Por ethet e malaries e shtruan në shtrat. Brenda pak ditësh, njeriu që Evropa e quante Atletin e Krishtërimit u shua.

Konica do të na këshillonte të mos e zbukuronim këtë çast. Skënderbeu nuk vdiq në një betejë madhështore me shpatë në dorë, siç do ta donte miti; vdiq në shtrat, nga një sëmundje që në atë kohë vriste mijëra njerëz pa emër. Ka diçka njerëzore, gati prekëse, në këtë fund: heroi më i madh i shqiptarëve ishte, në fund të fundit, një trup i vdekshëm. Pikërisht kjo e bën të jashtëzakonshme atë që ndodhi më pas — sepse legjenda lindi jo pavarësisht vdekjes së tij, por prej saj.

Varri te Shën Kolli — dhe çfarë i bënë eshtrave

E varrosën në kishën katolike të Shën Kollit në Lezhë, po aty ku ishte mbledhur dikur Lidhja. Dhjetë vjet më vonë, kur ushtria osmane më në fund pushtoi qytetin, ndodhi një skenë që tregon më shumë se çdo panegjirik për frikën që frymëzonte ende ky emër. Sipas burimeve bashkëkohore, ushtarët osmanë vrapuan drejt varrit, hapën eshtrat e Skënderbeut dhe i copëtuan — jo për t'i përbuzur, por për t'i ruajtur si hajmali. Besonin se kockat e tij mbartnin një fuqi mbinatyrore, se kushdo që do të mbante një copë do të fitonte trimërinë e tij në betejë.

Është një paradoks i çuditshëm dhe i fuqishëm: armiku më i hidhur i Skënderbeut e nderoi atë në mënyrën më primitive e më të sinqertë të mundshme — duke besuar se vdekja s'ia kishte marrë fuqinë. Varri sot është simbolik; eshtrat u shpërndanë gjysmë mijëvjeçari më parë. Por ai akt përcakton momentin kur njeriu u kthye në mit edhe te vetë ata që e luftuan.

Çfarë mbajti, çfarë ra

Vdekja e prijësit nuk solli kapitullim të menjëhershëm — dhe kjo është dëshmia më e mirë se Skënderbeu kishte ndërtuar diçka më të madhe se vetja. Besa mbajti. Fiset qëndruan të bashkuara, dhe rezistenca vazhdoi edhe një dekadë të tërë pa kryeprijësin. Venediku, me lejen e së vesë Donika Kastriotit, vendosi garnizone në Krujë e në kështjellat e tjera për t'i mbrojtur.

Por pa figurën unike që dinte t'i lidhte krerët shqiptarë në një front të vetëm, makina filloi të çahej. Kruja — kështjella që kishte përballuar tri ushtri osmane gjatë jetës së tij — më në fund ra më 16 qershor 1478, jo nga shpata po nga uria. Mbrojtësit u dorëzuan pas premtimit të Mehmetit se do t'i linte të largoheshin të paprekur; ndërsa ata dilnin me familjet, osmanët vranë burrat dhe skllavëruan gratë e fëmijët. Vitin tjetër ra edhe kalaja e fundit, Rozafa e Shkodrës, më 1479. Pas dyzet e shtatë vjetësh, lufta shqiptaro-osmane mbaroi.

Mërgimi që e bart historinë

Rënia e kështjellave nisi një nga eksoduset më të mëdha të historisë sonë. Mijëra shqiptarë kaluan Adriatikun drejt Mbretërisë së Napolit dhe Sicilisë, ku mbreti Ferdinand I — të cilit Skënderbeu vetë i kishte shkuar në ndihmë me ushtri vite më parë — i vendosi në fshatra malorë të Kalabrisë, Bazilikatës, Puljas, Sicilisë e Molizes. Pasardhësit e tyre janë arbëreshët, që edhe sot, më shumë se pesë shekuj më vonë, ruajnë gjuhën, ritin dhe kujtesën në rreth pesëdhjetë fshatra të Italisë së jugut. Ata janë dëshmia e gjallë se vdekja e Skënderbeut nuk e shoi popullin — vetëm e shpërndau nëpër botë.

Fundi i njeriut, fillimi i legjendës

Brenda dy brezash, fati i Skënderbeut kaloi nga kujtesa në mit. Priftëri shkodran Marin Barleti botoi rreth vitit 1508–1510 jetëshkrimin latinisht që e bëri emrin e tij të njohur në çdo oborr e bibliotekë të Evropës. Prej aty, figura e Skënderbeut do të frymëzonte poetë, kompozitorë e burra shteti — nga Vivaldi te Bajroni e te Disraeli — gjatë shekujve. Dhe kur lindi Rilindja Kombëtare në shekullin XIX, rilindësit nuk kërkuan një simbol të ri: e gjetën të gatshëm te Kastrioti.

Ja pra ironia që do ta donte Konica: njeriu vdiq në një shtrat ethesh, i lodhur dhe i pasigurt për të nesërmen e atdheut të tij. Por pikërisht në çastin kur trupi u shua, nisi jeta e dytë — ajo që nuk e prek as malaria, as topi osman, as harresa. Vdekja e Skënderbeut më 1468 nuk ishte fundi i një rezistence. Ishte lindja e një kombi që do ta mbante atë emër si flamur, edhe pesëqind vjet më vonë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zëri "Skanderbeg" (jeta, vdekja më 17 janar 1468, malaria, varrimi në Lezhë).
• EBSCO Research Starters, "Prince Skanderbeg" (kuvendi i planifikuar në Lezhë, 1468; ethet e dimrit).
• St. Nicholas Center / Wikipedia, "Church of Saint Nicholas, Lezhë" (varrimi te Shën Kolli; çpërbërja e eshtrave nga osmanët më 1478 për hajmali).
• Wikipedia, "Albanian–Ottoman Wars (1432–1479)" dhe "Siege of Krujë (1477–1478)" (rënia e Krujës më 16 qershor 1478; Rozafa, Shkodër, 1479).
• Albanian Registry, "Skanderbeg (1405–1468)" dhe burime mbi diasporën arbëreshe (eksodi drejt Mbretërisë së Napolit; vendosja në Kalabri, Sicili e Pulja).

— Redaksia ZHURMA