Janaq Paço: skulptori i Skënderbeut që u detyrua të thyente veprat e veta

Në zemër të Tiranës, Skënderbeu kalorës ngrihet mbi sheshin që mban emrin e tij — një prej tre skulptorëve që e derdhën atë bronz ishte Janaq Paço (1914–1991). Por historia e tij nuk mbaron te heroi mbi shesh. I njëjti regjim që ia porositi Skënderbeun për qendrën e kryeqytetit e detyroi të thyente me duart e veta figurat e lakuriqta që kishte gdhendur në atelie. Paço ishte mjeshtri nga i cili doli gati e gjithë shkolla moderne e skulpturës shqiptare — dhe njëkohësisht dëshmia se sa larg shkonte pushteti për të kontrolluar edhe formën e trupit njerëzor në baltë.

Nga Konica te Akademia e Athinës

Janaq Paço lindi më 14 mars 1914 në Konicë, në trevën e Epirit që atëherë ishte pjesë e Mbretërisë së Greqisë — një cep i botës shqiptare të jugut ku identiteti dhe kufiri kurrë nuk përkuan plotësisht. Shkollën e mesme e kreu në Selanik, dhe më 1933 hyri në Akademinë e Arteve të Bukura të Athinës. Aty punoi nën Constantin Dimitriadis, një skulptor grek që vetë kishte dalë nga shkolla e Rodinit — kështu që, përmes një mësuesi të vetëm, dalta e Paços lidhej me traditën e madhe evropiane të skulpturës moderne. Athina i dha teknikën akademike; atdheu do t'i jepte lëndën.

Themeluesi i shkollës së skulpturës shqiptare

Më 1941 Paço u kthye në Shqipëri, dhe pas Luftës u bë mësues skulpture në Liceun Artistik të Tiranës. Ky është vendi i tij i vërtetë në historinë e artit shqiptar: jo thjesht një skulptor mes të tjerëve, por themeluesi i shkollës nga e cila doli brezi i parë i skulptorëve profesionistë të vendit. Kur Shqipëria e pasluftës nuk kishte ende një traditë muzeale a akademike të vetën, Paço ndërtoi vazhdimësinë me dorë: nga atelieja dhe salla e tij e mësimit kaluan pothuajse të gjithë emrat që do të mbushnin më vonë sheshet e qyteteve me bronz. Ai vazhdoi drejtpërdrejt punën që Murat Toptani e kishte nisur me bustin e parë të Skënderbeut (1917) dhe që Odhise Paskali e kishte institucionalizuar — tri hallka të një zinxhiri të vetëm.

Skënderbeu në Krujë dhe në Tiranë

Si shumë skulptorë të brezit të tij, Paço e gjeti lëndën e vet të përhershme te figura e Skënderbeut. Nga 1949 deri më 1959 punoi për monumentin e heroit në Krujë, kështjellën e tij historike. Kryevepra kolektive erdhi më 1968: për 500-vjetorin e vdekjes së heroit kombëtar, u inaugurua në qendër të Tiranës Monumenti i Skënderbeut — kalorësi me shpatë e përkrenare cjapi mbi sheshin qendror. Vepra u realizua nga Odhise Paskali së bashku me bashkautorët Andrea Mano dhe Janaq Paçon. Ishte një bashkëpunim që lidhte breza: fytyra e heroit rridhte nga busti që Paskali kishte derdhur në bronz që më 1931, ndërsa dora e Paços dhe e Manos i dhanë monumentit shkallën e tij prej sheshi. Më 1982 Paço firmosi edhe kompozimin Skënderbeu me popullin, të vendosur në hyrje të Muzeut Historik të Krujës.

Gladiatorët dhe monumenti publik

Paço nuk mbeti te bustet e heronjve. Më 1973 përfundoi Gladiatorët, një kompozim 3,5 metra i menduar për amfiteatrin antik të Durrësit — një kthim te trupi në lëvizje, te muskuli dhe tensioni, larg pozës zyrtare të monumentit patriotik. Ndër vitet '60 gdhendi dy statuja të Fan Nolit dhe një të aktorit të madh Aleksandër Moisiut — figura që e lidhnin skulpturën e tij me botën e kulturës e të letrave, jo vetëm me panteonin ushtarak. Në secilën prej këtyre veprave duket i njëjti parim që e udhëhoqi: skulptura publike si mënyra me të cilën një komb i vogël mëson të shohë fytyrat e veta të mëdha, të gdhendura në metal që u mbijeton regjimeve.

Nudot e thyera: artisti nën presionin e regjimit

Këtu qëndron plaga e heshtur e biografisë së tij. Gjatë viteve '60 e '70, paralelisht me monumentet zyrtare, Paço gdhendi një sërë figurash të lakuriqta — studime të trupit njerëzor në traditën akademike që kishte mësuar në Athinë. Për estetikën e realizmit socialist të regjimit, nudoja ishte "dekadente", borgjeze, e rrezikshme. Nën frikën e ndëshkimit, Paço u detyrua të shkatërronte me duart e veta shumë prej këtyre veprave. Ai u kritikua nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve dhe u largua nga organizata. Ironia është e plotë: i njëjti shtet që e nderoi me titullin Skulptor i Popullit më 1984, në 70-vjetorin e tij, dhe që i porositi Skënderbeun për sheshin më të rëndësishëm të vendit, e detyroi po atë dorë të asgjësonte krijimet e veta më të lira. Mjeshtri jetoi deri më 11 korrik 1991, sa për ta parë regjimin që e kishte gdhendur e maimuar të shembej.

Trashëgimia: rrjeti i një shkolle

Historia e skulpturës shqiptare shpesh tregohet si një radhë monumentesh; e vërteta është një rrjet i vetëm mësuesish e nxënësish. Toptani gdhendi fillimin dhe u fashit; Paskali e institucionalizoi; Paço e ktheu në një shkollë të gjallë, në një zinxhir që kalonte nga dora në dorë brenda një salle mësimi. Kjo është arsyeja pse vepra e tij nuk matet vetëm me bronzin mbi sheshe, por edhe me emrat e panjohur që e quajtën mësues. Dhe pikërisht sepse ishte artist i mirëfilltë — jo thjesht zbatues i një porosie — regjimi e ndjeu nevojën ta frenonte: një shtet që kërkon të kontrollojë edhe format e baltës e di se te arti fshihet një liri që s'e zotëron dot. Skulptura e Janaq Paços mbetet dëshmi e dyfishtë: e fuqisë së një populli të vogël për të krijuar ikonografinë e vet, dhe e çmimit që artistët paguan kur ajo ikonografi u vendos nën roje.