Kalaja e Petralbës: guri i bardhë i Kastriotëve mbi Mat

Mbi një kurriz mali rreth tetëqind metra mbi luginën e Matit, mes fshatrave Guri i Bardhë e Fshat në Klos, qëndrojnë gërmadhat e Petralbës — Petra Alba, guri i bardhë, siç e latinizoi emrin e saj Marin Barleti. Nga kjo lartësi një sy i vetëm mbulonte tërë luginën dhe boshtin që e priste: Rrugën e Arbrit, që nga Durrësi ngjitej për në brendësi. Petralba nuk qe një kështjellë e izoluar mbi shkëmb; ishte një nga dy fortesat kryesore të Kastriotëve — motra e Stelushit — hallkë e një rrjeti pushteti që lidhte malësinë e Matit me detin, shtëpia e Gjon Kastriotit dhe, sipas një tradite të vjetër, djepi ku besohet se lindi Gjergji, biri që do t'i jepte emër një epoke.

Guri i bardhë mbi luginën e Matit

Kalaja ngrihet mbi një kurriz shkëmbor rreth 778 metra mbi nivelin e detit, poshtë fshatit Guri i Bardhë dhe sipër fshatit Fshat, në territorin e sotëm të bashkisë së Klosit. Vendi nuk u zgjodh për bukuri: nga aty kontrollohej pjesa më e madhe e luginës së Matit dhe, mbi të gjitha, boshtet që e përshkonin. Më i rëndësishmi ishte pa dyshim Rruga e Arbrit — arteria që nisej nga Durrësi, kalonte nga Albanopoli, Përshqopi, Petrela e Qafa e Murrizës, dhe zbriste në këmbët e fortesës së Petralbës. Kush zotëronte këtë kodër, mbante dorën mbi lidhjen midis bregdetit dhe brendisë së vendit. Emri i saj latin te Barleti, Petra Alba, është thjesht përkthimi i toponimit shqip që mbijetoi deri sot: Guri i Bardhë.

Një nga dy kështjellat e Kastriotëve

Në mesjetë, Petralba dhe Stelushi qenë dy fortesat kryesore të principatës së Kastriotëve. Nuk qenë ndërtime të reja të shekullit XV: origjina e vendbanimit të fortifikuar zbret në antikitetin e vonë, dhe muret e tij u riforcuan e u përdorën ndër shekuj, derisa i erdhi radha Kastriotëve t'i bënin qendër të zotërimit të tyre. Kjo është dëshmia e vazhdimësisë që kthehet vazhdimisht në këto troje — një vend i njëjtë që mban njëri mbi tjetrin gjurmët e disa epokave, sepse pozicioni strategjik nuk vjetërohet me perandoritë që kalojnë mbi të. Familja e Gjon Kastriotit e mbante Petralbën si një nga bërthamat e pushtetit të vet mbi Matin.

Ku besohet se lindi Gjergji

Një traditë e ngulitur e lidh këtë kala me lindjen e vetë Skënderbeut. Burimet nuk janë të prera — vendlindja e Gjergj Kastriotit mbetet ndër çështjet e padepërtueshme të historisë sonë, me më shumë se një kandidat — dhe prandaj kjo duhet thënë ashtu siç është: besim e traditë, jo fakt i vulosur nga dokumenti. Ajo që dihet me siguri është se zotërimi i Gjon Kastriotit shtrihej mbi këto male dhe se Petralba qe një nga fronet e tij. Për njëqind vjet arkeologjia nuk ka nxjerrë ende një provë përfundimtare mbi djepin e heroit, dhe ky heshtje e gurit është vetë pjesë e rrëfimit: shpesh kujtesa jonë kombëtare është mbajtur më fort nga tradita gojore sesa nga gërmimi.

1443: kur Petralba iu dorëzua Skënderbeut

Kur Gjergj Kastrioti ktheu shpatën kundër Perandorisë Osmane, Petralba ra në rrjetin e tij pa gjak. Barleti tregon se në vitin 1443, pasi mori Krujën e Petrelën, Skënderbeu u drejtua nga Petralba, dhe se qyteti i dërgoi të deleguar që ia dorëzuan atë vullnetarisht. Ky detaj nuk është i vogël: aty ku forca duhej të thyente mure, besa e përkatësisë hapte porta. Petralba u kthye kështu në një hallkë të asaj qëndrese së organizuar që, një vit më vonë, në Lidhjen e Lezhës, do të merrte trajtë të njësuar — një rrjet fortesash e principatash që, sikur t'i lihej koha, do të kishte qenë shtylla e një shteti. Osmani nuk ia lejoi kurrë atij rrjeti të ngrihej plotësisht, por ne e njohim sepse gurët e Petralbës e mbajnë ende.

Gërmadha që mban një emër

Sot Petralba është rrënojë. Muret janë shembur në pjesën më të madhe, dhe ç'ka mbetur duhet lexuar me sy të stërvitur mbi kurrizin e malit. Megjithatë, në vitin 1973 shteti ia njohu vlerën duke e shpallur Monument Kulture të kategorisë së parë — mbrojtja më e lartë që i jepet një trashëgimie. Ajo çka e mban gjallë Petralbën nuk është guri i saj, që bie ngadalë, por vendi që zë në hartën e kujtesës: kalaja e Kastriotëve mbi Mat, guri i bardhë ku takohen rruga, pushteti dhe legjenda e një populli që e ruajti emrin e vet përtej perandorive.