Masakra e Kotlinës

Më 24 mars 1999, ditën kur NATO-ja nisi bombardimet mbi Jugosllavinë, forcat serbe e granatuan dhe e rrethuan Kotlinën, fshat shqiptar në jugperëndim të Kaçanikut; gratë e fëmijët i nisën me kamionë drejt Kaçanikut, ndërsa burrat e kapur në kodër i çuan te dy puse të thata në hyrje të fshatit, i hodhën brenda dhe i shpërthyen me eksploziv. Tribunali i Hagës, në aktgjykimin e vitit 2011 kundër Vlastimir Đorđević, që u la në fuqi më 2014, vërtetoi se aty u vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë, robër e të paarmatosur; Human Rights Watch, në raportin e vitit 2001, jep në vende të ndryshme 22, 23 dhe 25 të vrarë.

Pse ka rëndësi

• Masakra ndodhi ditën e parë të bombardimeve të NATO-s, dhe për të kanë mbetur dokumentet e vetë ushtrisë jugosllave: urdhri i 21 marsit për bllokadën e fshatit dhe raporti luftarak i 24 marsit, që, me fjalorin e vet, shënonte 26 terroristë të asgjësuar dhe rreth 20 armë të kapura.
• Dy dhoma të Tribunalit të Hagës arritën në përfundime të ndryshme për të njëjtat puse: më 2009, në gjyqin e gjashtë zyrtarëve të lartë serbë e jugosllavë, gjyqtarët mbetën në dyshim të arsyeshëm për mënyrën e vrasjes; më 2011, në çështjen Đorđević, e vërtetuan atë, dhe më 2014 Dhoma e Apelit e la vendimin në fuqi.
• Puset ishin përpjekje për ta fshehur krimin: sipas Human Rights Watch, trupat u futën në dy puse natyrore të thella dhe pas tyre u hodhën eksplozivë, ndërsa ekspertët austriakë gjetën më pas aty gjurmë TNT-je.

Fshati në luginë

Kotlina shtrihet në një luginë mes lartësive të komunës së Kaçanikut, rreth gjashtë kilometra në jugperëndim të qytetit. Në shkurt e mars të vitit 1999 kishte 450 deri në 500 banorë, të gjithë shqiptarë, në tri lagje, Dreshec, Reka e Poshtme e Reka e Epërme. Rrugët e saj të çonin në Ivajë, Strazhë, Kaçanik dhe Glloboçicë, fshat buzë kufirit me Maqedoninë.

Para bombardimeve, sipas Tribunalit të Hagës, zona e Kotlinës njihej si pikë e nxehtë: aty vepronte UÇK-ja, që para 28 shkurtit kishte formuar në rajon një forcë prej 120 deri në 160 luftëtarësh, ndërsa forcat serbe e quanin zonën kyçe. OSBE-ja shënon se më 5 mars UÇK-ja mbajti në Kotlinë, kundër vullnetit të tyre, të zhvendosur të cilëve UNHCR-ja dhe OSBE-ja u kishin rregulluar transportin. Hazbi Loku, banor i Kotlinës që dëshmoi në dy gjyqe në Hagë, tha se në fshat nuk kishte pasur kurrë njësi të UÇK-së: disa të rinj ishin anëtarë të saj, por kishin dalë në mal.

9 marsi: sulmi i parë

Më 9 mars, rreth orës 4:00, raketat e ndriçuan qiellin mbi fshat; rreth tridhjetë të rinj që dolën të shihnin ku ishin forcat serbe ranë nën zjarrin e snajperëve. Gratë, fëmijët e pleqtë u nisën drejt Glloboçicës, por të shtënat paralajmëruese i detyruan të fshiheshin në një përrua; 60 deri në 70 burra nga 16 deri në 45 vjeç u fshehën nëpër grykat përreth. Tanke e transportues të blinduar përparuan drejt fshatit, dhe dy shtëpi u përfshinë nga flakët. Rreth gjashtë ditë më vonë u gjetën trupat e Emrlah Kuqit dhe Milaim Lokut, dy të rinj me rroba civile e pa armë; Tribunali nuk arriti të përcaktonte rrethanat e vdekjes së tyre.

Më 20 mars vëzhguesit e OSBE-së u larguan nga Kosova. Të nesërmen Brigada e 243-të e Mekanizuar e ushtrisë jugosllave urdhëroi bllokadën e sektorit të Kotlinës për 23 e 24 mars, për të marrë nën kontroll territorin rreth fshatit e rrugën Hani i Elezit–Kaçanik dhe për të shkatërruar forcat e UÇK-së.

24 marsi 1999

Në 6:30 të mëngjesit të 24 marsit Kotlina u granatua për herë të dytë, deri në orën 9:00; Tribunali vërtetoi se vetëm ushtria jugosllave kishte mjetet për këtë granatim. Pastaj këmbësoria, e shoqëruar nga tanke, hyri nga Glloboçica, Strazha e Ivaja. Burrat ikën me grupe të vogla drejt përroit në jug dhe kodrës në veri. Një tank arriti në majë të kodrës bashkë me një nga grupet; burrat që u kapën aty u rrahën me qytat e pushkëve, u shkelmuan dhe u rrëzuan tatëpjetë. Mes forcave kishte ushtarë me kamuflazh të gjelbër dhe policë me uniforma blu, disa me maska të zeza.

Gratë, fëmijët e pleqtë ishin mbledhur vetë në një arë në jug të fshatit, në vend të hapur, që t'i shihnin e të ishin të sigurt. Rreth mesditës forcat serbe kishin mbledhur aty gjithë popullsinë që kishte mbetur; pleqtë i ndanë, i shtrinë përdhe, i pyetën për UÇK-në dhe i keqtrajtuan. Idriz Kuçi, rreth 55 a 60 vjeç, me plis të bardhë në kokë, u mor nga katër a pesë burra me uniformë policie; pak orë më vonë u gjet i vrarë, i qëlluar nga afër në pjesën e pasme të kokës. Në orën 15:00 erdhën dy kamionë ushtarakë: gratë, fëmijët e pleqtë u çuan në Kaçanik, në kamionë ose në këmbë pas tyre. Disa u çuan në stacionin e policisë së Ferizajt, ku u keqtrajtuan dy a tri ditë; të tjerët ikën më pas në Maqedoni, si më shumë se 300.000 vetë që kaluan atë kufi deri në fund të majit gjatë dëbimit masiv.

Puset

Pak pasi u nisën kamionët, rreth 150 pjesëtarë të forcave serbe e shtynë grupin e rreth 20 burrave të kapur në kodër, me duart mbi kokë, drejt dy gropave të mëdha në hyrje veriore të fshatit. Ishin puse të hapura për ujë, por atëherë të thata. Te puset burrat u rrahën përsëri. Dy a tre u hodhën të parët brenda; të tjerët u përpoqën të rezistonin, u rrahën rëndë dhe në fund u hodhën të gjithë. Pastaj puset u minuan, ndërsa në fshat u vunë flakën shkollës dhe disa shtëpive. Më pas u dëgjua një shpërthim i fortë dhe mbi puse u ngrit një re pluhuri e tymi; rreth orës 18:30 forcat u larguan drejt Kaçanikut. Hazbi Loku i ndoqi ngjarjet me dylbi gjuetie nga një shpat në jug, më pak se 600 metra larg.

Burrat që ishin fshehur u kthyen dhe gjetën trupat e Idriz Kuçit e të Vejsel Vlashit, 55 vjeç, si dhe Zimer Lokun, 67 vjeç, të plagosur rëndë; ai vdiq po atë ditë. Natën e 25 marsit 48 burra u nisën për në Maqedoni; tre mbetën për t'i varrosur të vrarët në oborrin e xhamisë.

Hetimi në puse

Pasi KFOR-i hyri në Kosovë dhe banorët u kthyen, një ekip hetimi nga Austria, me pjesëtarë të ekipit zviceran për identifikimin e viktimave, punoi në Kotlinë më 7 dhe 9–16 shtator 1999. Fshatarët kishin nisur vetë gërmimin dhe kishin arritur 5,8 metra thellë në pusin e sipërm e 7,2 metra në të poshtmin; OSBE-ja shënoi gjashtë trupa në pusin më të vogël dhe 16 në më të madhin. Ekspertët gjetën mbetjet e të paktën 22 vetëve, të veshur me rroba civile, pa asnjë uniformë të UÇK-së. Në 21 trupa kishte shenja shpërthimi, në 10 plagë plumbash; gëzhojat ishin qëlluar nga tri pushkë të ndryshme, me shumë gjasë kallashnikovë, dhe në copat e metalit e në murin e pusit të poshtëm u gjetën gjurmë TNT-je.

Të 22 u identifikuan me ndihmën e familjarëve: Ismail Kuqi, Nexhadi Kuqi, Xhemjal Kuqi, Danush Kuqi, Sherif Kuqi, Minah Kuqi, Agim Loku, Atmir Loku, Bajram Loku, Cen Loku, Garip Loku, Ibush Loku, Ismajl Loku, Ismet Loku, Izijah Loku, Mahi Loku, Naser R. Loku, Naser F. Loku, Sabit Loku, Sabri Loku, Sali M. Vlashi dhe Neshat Rexha. Këshilli i fshatit vendosi që të vrarët e marsit të varroseshin në oborrin e shkollës, përveç tetë vetëve që u varrosën në varrezat e dëshmorëve të UÇK-së në Kaçanik, sipas provave në gjyq sepse kishin kontribuar për çështjen kombëtare para 24 marsit.

OSBE-ja, që paralajmëroi se të gjitha dëshmitë ishin dhënë pas një artikulli të gazetës Fakti më 16 prill dhe mund të ishin ndikuar prej tij, regjistroi 22 burra të vrarë, 11 prej tyre, sipas fshatarëve, ushtarë të UÇK-së të paarmatosur e me rroba civile. Human Rights Watch jep në të njëjtin kapitull tri shifra: 25 burra të ekzekutuar, disa prej tyre pjesëtarë të UÇK-së; 22 të vrarë te puset; 23 të hedhur në puse me bomba dore.

Dy aktgjykime për të njëjtat puse

Më 26 shkurt 2009 dhoma gjyqësore e Tribunalit të Hagës që gjykoi gjashtë zyrtarë të lartë serbë e jugosllavë për krimet në Kosovë vërtetoi se më 9 mars ushtria dhe policia e sulmuan dhe e dogjën pjesërisht fshatin dhe se më 24 mars pjesë të Brigadës së 243-të të Mekanizuar, bashkë me forcat e Ministrisë së Brendshme, përfshirë njësitë speciale të policisë (PJP), e granatuan dhe e rrethuan; dëbimin e banorëve e gjykoi si deportim dhe transferim me forcë, krime kundër njerëzimit. Për puset, megjithatë, dhoma mbeti në dyshim të arsyeshëm: dëshmia e Lokut nuk përputhej plotësisht me ekspertizën, vendi ishte prekur nga fshatarët para ardhjes së ekipit austriak, dëshmitari i kishte parë ngjarjet nga të paktën 400 metra, në një zonë me pyll, dhe prokuroria nuk i kishte trajtuar këto mangësi. Gjyqtarët shprehën shqetësim edhe për ngurrimin e tij për të pranuar praninë e një force të konsiderueshme të UÇK-së në zonë.

Më 23 shkurt 2011 dhoma në çështjen kundër Vlastimir Đorđević, ish-ndihmësministër i Brendshëm i Serbisë dhe shef i Departamentit të Sigurimit Publik, i peshoi të njëjtat kundërshtime dhe arriti në përfundim tjetër. Loku ishte i ndershëm e në përgjithësi i besueshëm, ndonëse jo i plotë. Burrat nuk ishin vrarë diku tjetër: u detyruan të shkonin te puset, u rrahën aty dhe u hodhën brenda para se të shpërthenin eksplozivët, dhe të paktën dhjetë prej tyre u qëlluan aty. Dhoma vërtetoi se forcat serbe vranë jo më pak se 22 burra shqiptarë dhe se, edhe nëse ndonjëri kishte qenë i UÇK-së, ata ishin robër të paarmatosur, jashtë luftimit; se Idriz Kuçi u vra nga policia ndërsa ishte i paarmatosur e në duart e saj; dhe se shqiptarët u dëbuan me forcë nga Kotlina. Ushtria dhe policia vepruan së bashku: sipas raportit luftarak të Brigadës së 243-të, Grupi Luftarak 3, me Batalionin e 57-të Kufitar dhe dy kompani të PJP-së, bllokoi zonën e Strazhës e të Kotlinës.

Më 27 janar 2014 Dhoma e Apelit e la në fuqi gjetjen për Kotlinën dhe shtoi se nuk ka rëndësi nëse të vrarët kishin qenë pjesëtarë të UÇK-së. Dënimin e Đorđević-it, 27 vjet burg në shkallë të parë, e uli në 18 vjet, sepse dënimet që rrëzoi peshonin më shumë se ato që shtoi.

Kotlina sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në Kotlinë 85 banorë; në pranverën e vitit 1999 kishte 450 deri në 500. Më 24 mars 2025 Instituti për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë botoi fotografi të masakrës nga fondi i Komunës së Kaçanikut. Puset e Kotlinës tregojnë si provohet një krim lufte: një dëshmitar në shpatin përballë, ekspertiza e plumbave dhe e TNT-së, dokumentet e ushtrisë që e kreu.