Referendumi i 1991-ës

Nga 26 deri më 30 shtator 1991, shqiptarët e Kosovës votuan në një referendum të mbajtur në ilegalitet, të thirrur nga Kuvendi që Serbia e kishte shpërbërë, për Republikën e Kosovës si shtet sovran dhe i pavarur. Sipas raportit përfundimtar të komisionit qendror, votuan 914.802 nga 1.051.357 qytetarë me të drejtë vote, pra 87,01 për qind, dhe 99,87 për qind e tyre votuan pro. Mbi këtë rezultat Kuvendi e shpalli Kosovën të pavarur më 19 tetor 1991, një pavarësi që në atë kohë e njohu vetëm Shqipëria.

Pse ka rëndësi

• Ishte akti që e çoi kërkesën shqiptare nga republika brenda Jugosllavisë te pavarësia: Deklarata e 2 korrikut 1990 dhe Kushtetuta e Kaçanikut kishin kërkuar ende një vend të barabartë në federatë.
• Votimi u zhvillua nën trysninë e policisë serbe, në disa zona nëpër shtëpi private, ndërsa organizatorë e votues u arrestuan dhe materialet e votimit u sekuestruan.
• Rezultati u bë themeli politik i shtetit paralel të viteve 1990: zgjedhjet e 24 majit 1992, presidenca e Ibrahim Rugovës dhe rrjeti i shkollave e i klinikave i mbajtur nga kontributi i mërgatës.

Kuvendi jashtë sallës së vet

Rruga drejt referendumit nisi me humbjen e autonomisë. Pas grevës së minatorëve të Trepçës në fillim të 1989-ës, të cilët e vunë në krye të kërkesave mosprekjen e Kushtetutës së 1974-ës, Kuvendi i Kosovës u mblodh më 23 mars 1989 me tanke e autoblinda para ndërtesës dhe me funksionarë të sigurimit e të partisë nga Serbia në sallë; amendamentet kushtetuese kaluan pa shumicën e dy të tretave që kërkonte ligji. Heqja e autonomisë u pasua nga masat e përkohshme që i hapi ligji serb i 26 qershorit 1990, me të cilat u ndalua gazeta «Rilindja», u mbyll Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës dhe u pushuan nga puna mijëra nëpunës shqiptarë.

Në fund të qershorit 1990 kryetari serb i Kuvendit e ndërpreu seancën dhe e shtyu mbledhjen. Më 2 korrik 1990, 114 nga 123 deputetët shqiptarë u mblodhën në rrugë, para ndërtesës së kyçur, dhe miratuan Deklaratën Kushtetuese, që e shpallte Kosovën njësi të barabartë e të pavarur brenda federatës jugosllave. Serbia u përgjigj duke shpërbërë Kuvendin dhe qeverinë e Kosovës, dhe tri javë më vonë miratoi një ligj për marrëdhëniet e punës që hapi rrugën për përjashtimin e mbi 80 mijë shqiptarëve nga vendet e tyre të punës. Më 7 shtator 1990, në fshehtësi të madhe, deputetët u mblodhën në Kaçanik dhe shpallën Kushtetutën e Republikës së Kosovës, me dispozita për një kuvend të ri dhe një president të zgjedhur. Edhe ky akt synonte ende një republikë brenda Jugosllavisë, jo shkëputjen prej saj.

Nga republika te pavarësia

Ajo që e ndryshoi qëllimin ishte shembja e vetë Jugosllavisë. Kur Sllovenia dhe Kroacia shpallën pavarësinë në qershor 1991, Lidhja Demokratike e Kosovës, partia e themeluar në dhjetor 1989 që ishte bërë lëvizja politike e shumicës, e ktheu synimin nga statusi i republikës te sovraniteti i plotë. Një federatë në shpërbërje nuk kishte më vend të barabartë për t'i ofruar askujt. Vendimi politik u mor në Këshillin Koordinues të partive politike të Kosovës, ku LDK-në e përfaqësonin Ibrahim Rugova, në krye të këshillit, dhe Fehmi Agani, ndër të tjerë; për zbatimin e tij u ngrit një komision qendror me përfaqësues të të gjitha partive.

Më 22 shtator 1991 Kuvendi i shpërbërë miratoi Rezolutën për pavarësinë dhe sovranitetin e Kosovës dhe vendosi që ajo t'i nënshtrohej një referendumi popullor. Rregullat ishin të qarta dhe të rrepta: referendumi do të quhej i suksesshëm vetëm nëse votonin të paktën dy të tretat e qytetarëve me të drejtë vote dhe nëse më shumë se gjysma e tyre deklaroheshin pro.

Pesë ditë votimi

Votimi zgjati nga 26 deri më 30 shtator 1991 në 1.500 vendvotime, të organizuara në 450 njësi votuese. Në disa zona votimi u bë nëpër shtëpi private, për t'iu shmangur ndërhyrjes së policisë. Megjithatë forcat e sigurisë serbe sekuestruan materiale votimi dhe arrestuan organizatorë të referendumit e votues të veçantë. Rezultatet mbërritën nga të gjitha komunat e Kosovës, por edhe nga mërgata në Evropën Perëndimore, në Shtetet e Bashkuara e në Australi. Serbët, rreth dhjetë për qind e popullsisë, e bojkotuan votimin: sipas komisionit, pjesëmarrja e serbëve dhe e malazezve ishte simbolike, ndërsa myslimanët, turqit, kroatët dhe romët votuan në numër të konsiderueshëm.

Kumtesa e parë e komisionit, e botuar më 4 tetor 1991 në gazetën «Bujku», fliste për mbi 870 mijë votues, rreth 85 për qind, me rezultate që ende po mbërrinin. Raporti përfundimtar dha shifrat që mbetën: nga 1.051.357 qytetarë me të drejtë vote, një numër i vlerësuar, votuan 914.802, ose 87,01 për qind; pro votuan 913.705, ose 99,87 për qind, kundër 164, ndërsa 933 fletë u shpallën të pavlefshme. Nuk votuan 136.555 vetë, ose 12,99 për qind. Të dy pragjet u kapërcyen lehtë. Rezultati duhet lexuar me ndershmëri: numërimi u bë nga vetë strukturat që e organizuan votimin, në ilegalitet, dhe juristi Jure Vidmar shkruan se ligjshmëria e referendumit mbetet e kontestuar dhe se rezultatet e tij mund të jenë formalisht të pasigurta; po ai shton se edhe heqja e autonomisë ishte bërë në shkelje të rendit kushtetues. Por shkalla e pjesëmarrjes, në kushtet e një shtetrrethimi policor, ishte vetë mesazhi.

19 tetori dhe njohja e vetme

Mbi rezultatin e referendumit Kuvendi e shpalli Kosovën shtet të pavarur më 19 tetor 1991, dhe po atë muaj u shpall një qeveri e Republikës së Kosovës që do të vepronte kryesisht nga mërgimi. Më 21 tetor 1991 Kuvendi i Shqipërisë miratoi deklaratën me të cilën e njohu Republikën e Kosovës; asnjë shtet tjetër nuk e ndoqi. Bashkësia Evropiane, që më 15 janar 1992 njohu Slloveninë e Kroacinë dhe më 6 prill Bosnjë-Hercegovinën, vazhdoi ta trajtonte Kosovën si çështje të brendshme të Serbisë.

Platforma e kohës tregon se pavarësia nuk ishte e vetmja mundësi që shqiptarët e Jugosllavisë mbanin në tryezë. Më 11 tetor 1991, Këshilli Koordinues i Partive Politike Shqiptare në Jugosllavi miratoi një deklaratë me tri opsione: nëse kufijtë e jashtëm e të brendshëm të Jugosllavisë nuk ndryshonin, Kosova do të ishte shtet sovran e i pavarur me të drejtë bashkimi në një lidhje shtetesh sovrane në Jugosllavi; nëse ndryshonin vetëm kufijtë e brendshëm, kërkesa do të ishte një republikë shqiptare në Jugosllavi; nëse ndryshonin kufijtë e jashtëm, shqiptarët do të vendosnin me plebishit për bashkimin me Shqipërinë.

24 maji 1992: shteti i votuar nëpër shtëpi

Hapi tjetër ishin zgjedhjet e 24 majit 1992 për kuvendin dhe për presidentin e republikës, të mbajtura sërish me shtëpi private si vendvotime, nën hundën e autoriteteve serbe. Sipas Qendrës Informative të Kosovës, nga 821.588 votues të regjistruar votuan 721.554, ose 87,37 për qind; nga 100 deputetët e zgjedhur me sistemin mazhoritar, LDK-ja fitoi 96, dhe në votimin proporcional mori 76,44 për qind të votave. Ibrahim Rugova u zgjodh president. Policia serbe i ndaloi, i shpërndau ose i pengoi mbledhjet e qeverisë së nëndheshme shqiptare, dhe kuvendi i zgjedhur mbeti një institucion në hije.

Ajo që funksionoi ishte shteti i padukshëm. Mësuesit e mjekët e përjashtuar u paguan nga Republika, në praktikë nga LDK-ja, me një tatim vullnetar prej tre për qind mbi të ardhurat e mërgatës. Në vitin 1995 sistemi paralel i arsimit kishte 386.511 nxënës e studentë, nga parashkollorët deri te universiteti. Noel Malcolm e ka përshkruar këtë si strategji të të vepruarit sikur Kosova të mos ishte pjesë e Serbisë, me shpresën se, po të zgjaste mjaftueshëm, qeveritë e huaja do të detyroheshin të pranonin se fiksioni ishte i tyre, jo i shqiptarëve.

Kujtesa dhe pesha e votës

Strategjia kishte një çmim që shqiptarët e paguan vetë. Vetëm më 1994, Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut regjistroi 2.157 sulme fizike të policisë, 3.553 kontrolle shtëpish dhe 2.963 arrestime arbitrare. Marrëveshja e Dejtonit, në nëntor 1995, i la shqiptarët e Kosovës pikërisht aty ku ishin, dhe pyetja se sa gjatë mjaftonte pritja mori përgjigjen e saj nga rruga: protestat studentore të 1997-ës dhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës, mbështetja për të cilën ishte edhe shprehje e zhgënjimit nga pafuqia e politikës paqësore për të fituar njohje të re. Referendumi nuk e çliroi Kosovën. Por ai i dha çdo hapi të mëvonshëm një vullnet të shprehur me votë, të numëruar dhe të botuar, të cilit askush nuk mund t'i thoshte se nuk ekzistonte.

Kur Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, kryeministri i Shqipërisë e mbështeti njohjen e re, në radhë të parë, te deklarata e Kuvendit të Shqipërisë e 21 tetorit 1991. Gjashtëmbëdhjetë vjet e katër muaj ndanë dy shpalljet: e para u njoh nga një shtet i vetëm, e dyta, pavarësia e Kosovës, deri më 2020 nga mbi njëqind shtete. Mes tyre qëndron një popull që votoi për një shtet që nuk e kishte, dhe pastaj e mbajti gjallë atë shtet nëpër dhomat e veta të ndenjjes.