Fisi Shoshi: bajraku katolik i Dukagjinit që ruan Gurin e Lekës

Nga katër shtëpi në defterin osman të 1485-ës te bajraku katolik i Dukagjinit: fisi Shoshi sipas dokumenteve dhe gojëdhënës.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Shoshi është një fis historik dhe një krahinë e Dukagjinit, në pjesën e poshtme të luginës së Shalës, në qarkun e Shkodrës. Edith Durham, që e shkeli me këmbë më 1908, shkruan se fisi rri në jug të Shalës, në bregun e djathtë të lumit të saj. Emri i vendbanimit del i shkruar që në defterin osman të 1485-ës. Fisi ka qenë tërësisht katolik dhe në tokën e tij qëndron guri që, sipas traditës vendore, shënon vendin ku u ndal fillimisht Lekë Dukagjini.

Lugina e gjelbër e Shalës në agim: lumi gjarpëron poshtë mes pyjesh e arash të vogla, shtëpi të shpërndara në shpate dhe një majë shkëmbore e ndriçuar nga dielli lart — Agim mbi luginën e Shalës, në pjesën e poshtme të së cilës shtrihet Shoshi; sipër, Maja e Ershelit · Foto: Albinfo / Wikimedia Commons (domen publik) Foto: Albinfo Licenca: Public domain

Ku jeton fisi

Fqinjët e Shoshit janë Shala në veri, Shllaku në jug, Toplana e Dushmani në lindje dhe Kiri në perëndim. Sipas monografisë së Prelë Milanit (2011), të cilën e citon Wikipedia në anglisht, vendbanimet historike të fisit janë Ndreaj, Brashta, Pepsumaj, Pepaj, Shosh-Nicaj, Gjolaj, Ndregjinaj, Cilkoku, Gjoshaj, Palaj, Gjocaj, Pylaj, Guri i Lekës, Pilotaj, Shosh-Gurra, Dardha, Balza dhe Molla.

Shtatë nga këto vendbanime janë sot të pabanuara. I njëjti burim jep kur iku familja e fundit nga secili: Gjocaj (vjeshtë 2000), Molla (2001), Pepsumaj (2004), Brashta (2005), Pilotaj (2006), Gjoshaj dhe Ndregjinaj (2008). Sot vendbanimet e Shoshit formojnë njësinë administrative Shosh të Bashkisë Shkodër; deri në reformën e 2015-ës, Shoshi ishte njësi vendore më vete. Tabela e censusit në Wikipedia jep 2.092 banorë më 1989 dhe 1.151 më 2001; për vitet e mëpastajme i njëjti artikull jep shifra që nuk përputhen (304 ose 90 banorë).

Fshati Prekal, rreth 9 kilometra në jugperëndim të Shoshit, nganjëherë numërohet bashkë me të, sepse shumica e familjeve të tij vijnë prej andej.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Dokumentet. Sipas defterit osman të Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485 (botuar nga Selami Pulaha më 1974), Shoshi ishte një fshat i vogël në nahijen e Petrishpanit, me katër shtëpi. Si kryefamiljar shënohet Gjoni, i biri i Dukës. Njëra nga shtëpitë ishte e klerikut katolik Dom Nikolla Bizi. Fan Noli, në «Historia e Skënderbeut» (1921), e quan Pjetër Spanin kapidan të Shalës dhe Shoshit dhe shkruan se Skënderbeu i shtroi «malet e Shalës dhe Shoshit».

Vizitori apostolik Shtjefën Gaspari, prift katolik, kaloi nëpër dioqezën e Pultit në gusht të 1671-ës. Sipas raportit të tij, fshati «Sosi» kishte 30 shtëpi dhe 250 frymë, si edhe një kishë prej guri në gjendje të mirë. Më 1786, sipas Milanit, Shoshi, Brashta dhe Prekali dalin ende si vendbanime të veçanta, që së bashku kishin 189 shtëpi dhe 1.013 banorë.

Konsulli francez Hyacinthe Hecquard (1858) shkruan se Shala dhe Shoshi bënin dikur pjesë në Dukagjinin e Epërm, bashkë me Nikajn e Mërturin. Sipas tij, ato i njihnin dukët e Drishtit më shumë si aleatë sesa si sundimtarë. Në kohën e Hecquard-it ishin dy bajrakë të pavarur. Në një tabelë që i dha ipeshkvi i Pultit, Shoshi numëronte 170 shtëpi.

Gojëdhëna. Në «High Albania» (1909), libër i udhëtimit të 1908-ës, Durham shënon gojëdhënën se Shala, Shoshi dhe Mirdita rrjedhin nga tre vëllezër që ikën nga Rashia për t'i shpëtuar shtypjes osmane. Njëri kishte një shalë, tjetri një shoshë, i treti asgjë, prandaj tha «mirëdita» dhe u largua. Vetë Durham e quan rrëfimin të sajuar, por mendon se mosmartesa mes tre fiseve dëshmon një gjak të përbashkët. Në librin e 1928-ës shkruan se njerëzit i thanë se këto fise kishin ardhur nga malet e Pashtrikut, pranë Gjakovës. Një variant tjetër, që Wikipedia ia atribuon Robert Elsie-t, e quan Mark Ditin paraardhës të Shoshit, vëlla të Zog Ditit të Shalës dhe të Mir Ditit të Mirditës.

Emri është shkruar «Sosi» (1671), «Sciossi» (1672), «Sciosci» (1703) dhe «Scosei» (1821). Etimologjia popullore e lidh me shoshën; Wikipedia, duke cituar Elsie-n, e sheh më të mundshme prejardhjen nga Shën Qurku, shenjti mbrojtës i fisit.

Sipas traditës vendore, ishte pikërisht Shoshi vendi ku erdhi Lekë Dukagjini kur iku nga Rashia. Durham shënon (1909) se, sipas kësaj tradite, një shkëmb lart në shpatin përtej luginës, Guri i Lekës, shënon vendin ku ai u ndal fillimisht.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Sipas traditës gjenealogjike që e përmbledh Wikipedia në anglisht, të gjithë shoshjanët e sotëm rrjedhin nga dy vëllezër, Gjol dhe Pep Suma. Mbiemri Suma u erdhi sepse u rritën në fisin e Sumës, prej nga ishte e ëma; një mendim tjetër thotë se rridhnin nga Suma në linjë mashkullore. Burimet e përmendura këtu nuk japin një listë vëllazërish me mbiemra. Një mbiemër si Shoshi, Gjolaj apo Suma nuk provon vetvetiu që një familje i përket këtij fisi.

Durham vuri re një zakon të veçantë: në Shalë, Shosh dhe Nikaj meshkujt, edhe pse pagëzoheshin me emra të krishterë, rriteshin e merrnin një emër tjetër, shpesh mysliman, gjë që i mërziste françeskanët.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Në shekullin XIX Shoshi u bë bajrak. Sipas studimit të Kahreman Ulqinit (1991), më 1861 bajrakët e Nikajt, Mërturit, Shalës dhe Shoshit hartuan në Shalë një marrëveshje me shkrim. Salnameja e Vilajetit të Shkodrës (1892) e rendit Shoshin ndër gjashtë bajrakët e Dukagjinit, me fshatrat Ndreaj (qendra), Nicaj, Palaj, Pepsumaj, Prekal dhe Brashta.

Hecquard i quan Shalën dhe Shoshin fiset më të varfra të gjithë Shqipërisë, me tokë që mezi i ushqente, por gjysmë të pavarura dhe besnike ndaj ligjeve të Lekës. Durham pa këtë Kanun në punë: para kishës së Shoshit, pleqtë diskutuan dy ditë nëse duhej djegur shtëpia e një shoshjani që kishte vrarë për gjak një bari tetëvjeçar në vendin që Durham e shkruan Ghoanni. Kanuni nuk parashikonte dënim për gjak të marrë jashtë fisit, dhe kur ajo u largua çështja ishte ende e pazgjidhur; në librin e 1928-ës shton se fisi e dëboi vrasësin. Në artikullin e 1910-ës ajo shkruan se në Shalë e Shosh ishte ngritur kohët e fundit një grup radikal, «Djelmnia» (rinia), që zgjodhi kreun e vet dhe nuk ia njihte bajraktarit të drejtën e trashëguar në kuvend.

Fisi ka qenë tërësisht katolik. Françeskani Lovro Mihaçeviç e përshkroi Shoshin më 1907 (në një libër të botuar më 1911): françeskanët erdhën aty më 1636, famullia u braktis disa herë për shkak të përndjekjeve, dhe françeskanët banonin aty pa ndërprerje që nga viti 1705. Famullia kishte 17 fshatra dhe 1.325 banorë. Sipas Robert Elsie-t, shenjti mbrojtës i fisit është Shën Qurku, i kremtuar më 12 ose 15 korrik. Durham përshkruan festën e Shën Bonaventurës në Shosh, ku sipas fjalës së kohës u pritën rreth 1.500 mysafirë. Në regjistrimin e 1918-ës Shoshi kishte 1.293 banorë.

Pas Revolucionit xhonturk të 1908-ës, fisi lidhi besë për kushtetutën dhe pezulloi gjakmarrjen me fiset e tjera deri më 6 nëntor. Në pajtimin pas kryengritjes së 1911-ës, qeveria premtoi mësim në shqip dhe një deri në dy shkolla fillore në nahijen e Shoshit.

Figura historike

Pjetër Spani — sipas Fan Nolit, kapidan i Shalës dhe Shoshit pas vdekjes së Lekë Zaharisë.
Gjoni, i biri i Dukës — kryefamiljari i Shoshit në defterin osman të 1485-ës.
Dom Nikolla Bizi — kleriku katolik i shënuar në fshat në të njëjtin defter.
Nik Lutzi (kështu e shkruan Durham) — sipas Durham, kreu i gjithë Shoshit më 1908, që thuhej se ishte njëqind vjeç, ndër folësit kryesorë të kuvendit.