Kastrati: fisi i Malësisë së Madhe që zbriti nga Veleçiku në fushën e Bajzës

Kastrati është një nga fiset historike të Malësisë së Madhe, në veri të Shqipërisë: një bajrak i vetëm, i shtrirë nga fusha e Bajzës, në bregun lindor të liqenit të Shkodrës, deri te mali i Veleçikut. Edith Durham e numëronte më 1909 ndër pesë fiset e mëdha të Malësisë së Madhe, bashkë me Hotin, Grudën, Shkrelin dhe Kelmendin. Emri i tij del në dokumente që nga viti 1403, ndërsa gojëdhëna e Detalit dhe e bijve të tij u shkrua në vitet 1850 nga Johann Georg von Hahn (1854, me shtatë bij) dhe Hyacinthe Hecquard (1858, me tetë).

Ku jeton fisi

Toka e Kastratit ka dy pjesë: Kastratin e Epërm në mal dhe Kastratin e Poshtëm në fushë. Sipas monografisë gjuhësore «E folmja e Kastratit» (2013), zona e Bajzës përfshin Aliajn, Jeranin, Gradecin, Vukpalajn, Ivanajn dhe Pjetroshanin, kurse Katundi i Kastratit përfshin Gorajn, Budishën dhe Bratoshin. Çdo familje ka pasuri në të dyja zonat, sepse jetesa ndërthur bujqësinë me blegtorinë.

Fqinjët janë Hoti në veri, Kopliku dhe Shkreli në jug, Kelmendi në verilindje. Durham shënon se një krah kënetor i liqenit, Liqeni i Hotit, e ndan Kastratin nga Hoti. Pas reformës territoriale të 2015-s, Kastrati (zyrtarisht Kastrat) është njësi administrative e Bashkisë Malësi e Madhe. Në regjistrimin e 2011-s, komuna e atëhershme kishte 6 883 banorë. Njësia përfshin 12 vendbanime, mes tyre edhe Hotin dhe Rrapshën; Rrapsha, sipas Wikipedia-s, më 1614 i përkiste fisit Hoti.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Emri. Sipas Durham-it (1909), emri thuhet se vjen nga latinishtja castrum, fortesë ushtarake: rruga nga Shkodra drejt Dokleas duhet të ketë kaluar nëpër Kastratin e Poshtëm dhe duhet të ketë pasur nevojë për roje; më 1928 ajo e quan këtë prejardhje të gjasshme. Malësorët vetë i rrëfyen asaj një gojëdhënë tjetër: emri vjen nga Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Durham e quan këtë etimologji «fantastike».

Dokumentet. Sipas Durham-it (1928), më 1403 një Aleks (Alexius) Kastrati figuron si krye në një listë krerësh shqiptarë që venedikasit i shpërblyen me stof, shenjë se Kastrati ishte fis i fuqishëm. Regjistri kadastral venedikas i Shkodrës i viteve 1416–1417, botuar nga Injac Zamputi më 1977 (cituar në Wikipedia), e përmend sërish Aleks Kastratin në krye të vendit, bashkë me Aleksin e Ri, Palin, Markjenin dhe Lazër Kastratin. Raporti i Mariano Bolicës për Sanxhakun e Shkodrës (1614) e regjistron Kastratin me 50 shtëpi dhe 130 armëmbajtës nën komandën e Prenk Bitit.

Gojëdhëna. Hahn e mori rrëfimin në Shkodër nga Atë Gabrieli, prefekt i misionit apostolik të Shkrelit, dhe e botoi më 1854. Sipas gojëdhënës, paraardhësi quhej Detal Bratoshi; tradita nuk thoshte nëse ishte shqiptar apo sllav, por e sillte nga Kuçi. Me shtatë bijtë (Ivanin, Palin, Narin, Gorin, Jerin, Gjonin dhe Alinë) ai jetoi shtatë vjet në një shpellë të Veleçikut që quhej ende Shpella e Bagëtive. Vendësit, në Pjetroviq, ishin tri gjini: Pjetroviqët, Tutoviqët dhe Pelajt. Një plak njëqindvjeçar i këshilloi t'i ftonin të ardhurit për darkë dhe ta vendosnin sofrën larg tyre: po ta tërhiqnin sofrën te vetja, vendësit duhej të iknin. Bijtë e Detalit e tërhoqën sofrën dhe vendësit ikën natën.

Hecquard, më 1858, botoi një variant nga i njëjti informator: Dedali kishte ikur nga padrejtësitë e turqve te sllavët e maleve të Kuçit, ku shërbeu si bari dhe u martua me Katën, të bijën e të zotit; në këtë version ai ka tetë bij. Durham shkruan më 1928 se Delti (Dedli) erdhi me shtatë bij nga Drekaloviqi i Kuçit, që e nxirrte prejardhjen nga Berisha. Sipas saj, prej tij rridhnin 300 nga rreth 500 shtëpitë e Kastratit; 200 të tjerat thuhej se rridhnin nga banorët që i gjetën aty, të cilët tradita i quante sllavë. Nga një tregim për kishën e Bratoshit, të ndërtuar pak pas vendosjes së Deltit, Durham nxori më 1909 përfundimin se ardhja ndodhi pas vdekjes së Skënderbeut. Një vlerësim që Wikipedia ia atribuon Giuseppe Valentinit e vendos ardhjen rreth viteve 1600–1640. Dokumentet e 1403-s dhe 1416–1417-s janë pra më të vjetra se të dyja datat që u jepen ardhjes së Detalit.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Hahn botoi më 1854 edhe një listë të fisit sipas degëve: pasardhësit e Palit 100 familje, të Ivanit 123, të Alisë 72, të Ndokës 9, të Jerit 27, të Gorit 25, të Lekës 11 dhe të Kaçit 4, si dhe 37 familje të vendësve të vjetër, gjithsej 408 familje me 3 157 frymë. Degët nuk përputhen plotësisht me emrat e shtatë bijve të gojëdhënës: në listë nuk dalin Nari dhe Gjoni, por dalin Ndoka, Leka dhe Kaçi. Vetë Hahn vëren se fletorja e informatorit flet shprehimisht për shtatë bij, por më tej përmend tetë, dhe se për tre prej emrave ka variante.

Sipas gojëdhënës, toka u nda me short: jugu u ra Alisë, Gorit dhe Jerit, veriu Palit dhe Ndokës, qendra Ivanit, Kaçit dhe Lekës, ndërsa lindja u mbeti vendësve. Ali, që ishte bari dhe dimëronte në fushë, u vendos i pari poshtë; të tjerët e ndoqën më vonë, fillimisht me qira nga bejlerët e Shkodrës. Sipas Hahn-it, 72 familjet e Aliajve ishin myslimane dhe të gjitha të tjerat katolike.

Sipas Robert Elsie-t (2015, cituar në Wikipedia), pjesëtarë të fisit gjenden edhe në Kosovë, në Pejë, në Gjakovë, në Karaçevë të Kamenicës dhe në rajonin e Gjilanit, si dhe në Krumë të Lumës; një burim i vitit 1993 përmend një familje të fisit edhe në Plavë. Një mbiemër, qoftë Kastrati, qoftë emri i një vëllazërie, nuk provon vetvetiu përkatësinë në fis: të njëjtët emra mund të kenë burime të ndryshme.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Sipas Hahn-it, Kastrati kishte një flamur, një këshill pleqsh dhe gjashtë krerë (një bajraktar dhe pesë vojvodë), të ndarë sipas degëve: dy për Ivanajt, dy për Palajt bashkë me Ndokajt dhe vendësit e vjetër, një për Aliajt bashkë me Gorajt dhe një për Jerajt. Robert Elsie shkruan se kuvendi mblidhej në Shpellën e Frashnit në Bajzë, me bajraktarin, katër krerë, 24 pleq dhe një burrë nga çdo shtëpi. Numri i krerëve ndryshon nga burimi te burimi: Hahn numëron pesë vojvodë përveç bajraktarit, Elsie katër krerë.

Hahn shënon se malësorët ishin të lirë nga taksat e Portës dhe detyroheshin vetëm të shkonin në luftë; përjashtim bënin Kastrati dhe Shkreli, krerët e të cilëve pranuan një taksë për shtëpi në kohën e Hafiz Pashës. Në gojëdhënën që i rrëfyen Durham-it, malësorët thoshin se qeveriseshin me Kanunin e Lekë Dukagjinit.

Durham shkruan se Kastrati zakonisht merrte nuse nga Hoti dhe Hoti nga Kastrati, aq sa shumica e grave të martuara në njërin fis kishin lindur në tjetrin. Sipas saj, në Kastratin e Poshtëm të krishterët dhe myslimanët jetonin në miqësi të plotë.

Nga Berlini te Greça (1878–1911)

Traktati i Shën Stefanit e caktonte Kastratin për Malin e Zi, por pas Kongresit të Berlinit ai mbeti në Perandorinë Osmane. Në kryengritjen e 1911-s, pesë nga nënshkruesit e Memorandumit të Greçës ishin nga Kastrati.

Figura historike

• Aleks Kastrati (fillimi i shek. XV): kreu i Kastratit në listën venedikase të 1403-s dhe në kadastrën e Shkodrës të 1416–1417.
• Ull Vuka, figurë e gojëdhënës: sipas Hahn-it stërnip i Detalit, sipas Hecquard-it nip i tij. Kur pashai i Shkodrës, Tahir Beu, erdhi ta detyronte fisin të paguante haraçin, ai zuri vend në shtëpinë e Ull Vukës. Gjatë betejës plaku i premtoi Shën Markut një kishë po të fitonin të vetët; kur luftëtarët e Kastratit e thyen ushtrinë, Ull Vuka e vrau pashain me thikë. Hecquard e quan Tahir Beun pjesëtar të familjes së Bushatllinjve, kurse Hahn e quan pjesëtar të shtëpisë së Çaushëve. Sipas Hahn-it, kisha u ndërtua dhe në mesin e shekullit XIX dita e shenjtit festohej ende.
• Dod Preçi: sipas rrëfimit që dëgjoi Durham, Kastrati dhe Hoti u ngritën në maj të 1883-s në kodrat përgjatë Liqenit të Hotit, pasi një i huaj i paraqitur si «hungarez» (që e quante veten Delmotzi ose Lemass) u premtoi ndihmë austriake; ndihma nuk erdhi. Sipas Wikipedia-s, pas ekspeditës ndëshkuese osmane të qershorit 1883, Dod Preçi i Kastratit, si Dedë Gjo Luli i Hotit, nuk u dorëzua dhe u fsheh në male.

Burimet

• M. Edith Durham, High Albania (London, 1909), kreu III: archive.org/details/highalbania
• M. Edith Durham, Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans (London, 1928), f. 21–22: archive.org/details/sometribalorigin0000medu
• Johann Georg von Hahn, Albanesische Studien (Jena, 1854), f. 188–192: archive.org/details/albanesischestu00hahngoog
• Hyacinthe Hecquard, Histoire et description de la Haute Albanie ou Guégarie (Paris, 1858), «Tribu des Castrati»: archive.org/details/bnf-bpt6k6535472n
• Mariano Bolizza, raporti për Sanxhakun e Shkodrës (1614), përkthimi anglisht në Albanian History: albanianhistory.net/1614_Bolizza
• Wikipedia (anglisht), «Kastrati (tribe)», me referencat e saj (Elsie 2015, Zamputi 1977, Shkurtaj 2013, Valentini 1956, Dedushaj 1993, Gawrych 2006): en.wikipedia.org/wiki/Kastrati_(tribe)
• Wikipedia (shqip), «Kastrati (fis)»: sq.wikipedia.org/wiki/Kastrati_(fis)
• Wikipedia (anglisht), «Kastrat (municipality)»: en.wikipedia.org/wiki/Kastrat_(municipality)