Fisi Nikaj: dega e Krasniqes me bajrakun e vet dhe flamurin me dorë të zezë

Nikaj është fis historik dhe krahinë e Malësisë së Gjakovës, në veri të lumit Drin, në zonën e Tropojës. Nikajt mbahen si pasardhës në vijë atërore të një të pari të përbashkët dhe nën sundimin osman përbënin një bajrak të vetëm. Tradita dhe gjenetika i lidhin drejtpërdrejt me Krasniqen; sot përmenden zakonisht bashkë me fisin fqinj të Mërturit, si Nikaj-Mërtur.

Ku jeton fisi

Sipas albanologut Robert Elsie (2015), krahina e Nikajve ka për fqinj Krasniqen në veri e në lindje, Mërturin në jug dhe Shalën në perëndim. Fshatrat kryesorë që ai rendit janë Lekbibaj, Peraj, Curraj i Poshtëm, Curraj i Epërm, Gjonpepaj, Qereç-Mulaj dhe Shëngjergj.

Boshti i krahinës është Lumi i Nikajve. Ai lind në luginën e Ndërmanjës me emrin Lumi i Zi, kalon pranë Kapitit, Gjonpepajt dhe Lekbibajt, bashkohet me Lumin e Mërturit në jugperëndim të Currajt të Poshtëm dhe derdhet në Drin.

Sot qendra historike e krahinës, Lekbibaj, është njësi administrative e bashkisë Tropojë që nga reforma e vitit 2015. Në trevën historike të Nikajve dhe të Mërturit shtrihet sot Parku Natyror Rajonal Nikaj-Mërtur. Edith Durham, që e vizitoi krahinën më 1908, shënon se nga Nikaj deri në Shkodër duheshin tri ditë rrugë dhe se fisi blinte ç'i duhej në Gjakovë.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Sipas Elsie-t, emri vjen nga emri vetjak Nikë, formë e emrit të krishterë Nikollë. Historianët Alban Lauka, Ardian Muhaj dhe Gjergj Bojaxhi (2021), duke cituar defterin osman të Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485 në botimin e Selami Pulahës, shënojnë aty «Nikijt» me 7 shtëpi. Një emër në defter nuk është ende fis: sipas tyre, Pulaha mendonte se Krasniqja dhe Nikajt u formuan si fise rreth shekullit XVI dhe u forcuan në shekullin pasardhës.

Fshati Nikaj përmendet sërish në relacionin e Benedikt Orsinit të vitit 1628. Më 1671 relacioni kishtar i Pietro Stefano Gasparit e shënon si «Nicagni». Harta e Coronellit e vitit 1688 ka bashkë «Nicagni» dhe «Mortur», ndërsa kryeipeshkvi Vicko Zmajević e regjistron sërish më 1703.

Sipas gojëdhënës që përmbledh Elsie, i pari i fisit ishte Nikë Mekshi, një bari nga Krasniqja, që u largua para se Krasniqja të islamizohej (rreth 1550–1600) dhe u vendos në Paplekaj të Epërm, ku ka gërmadha të një kishe të vjetër dhe një varrezë. I vëllai, Kolë Mekshi, mbahet si i pari i vëllazërisë Kolmekshaj të Krasniqes; prandaj, sipas kësaj gojëdhëne, të dy fiset nuk martohen me njëri-tjetrin.

Durham dëgjoi më 1908 një version tjetër: barinj nga Krasniqja, të prirë nga një farë Nikol, kishin ardhur në Nikaj kur Krasniqja ishte ende e krishterë, ndërsa njëzet shtëpi të Nikajve e kishin prejardhjen nga Kelmendi. Në librin e vitit 1928 ajo shkruan se plaku Marash Uci i Hotit e nxirrte Nikajn nga një bir i Krasniqit, ndërsa baron Nopcsa kishte dëgjuar se Niku ishte vëlla i Gegë Lazit, që Hoti e mban për të parin e vet.

Studimi gjenetik i Laukës dhe bashkautorëve analizoi 17 burra nga Krasniqja dhe 6 nga Nikaj: të gjithë dolën të një vije atërore, të haplogrupit J2b2a1 (J-L283), dhe Krasniqja ka një degë të vetën që, sipas llogarisë së YFull, nisi rreth 500 vjet më parë. Lidhja më e afërt jashtë dy fiseve, rreth 800-vjeçare, doli me një burrë nga fisi Gashi, nga Luzha e Tropojës; me Hotin nuk u gjet lidhje. Por rezultati nuk e mbështet hollësinë e gojëdhënës për dy vëllezërit Nikë e Kolë Mekshi: vëllazëritë e Krasniqes, përfshirë Kolmekshajt, dolën më të afërta me njëra-tjetrën se me Nikajt. Sipas autorëve, më afër së vërtetës qëndron versioni i mbledhur nga Ibrahim Malaj (2003), ku i pari i Nikajve nuk lidhet ngushtë me Kolmekshajt. Përfundimi i tyre është se thelbi i gojëdhënës për prejardhjen e përbashkët me Krasniqen qëndron, por se kujtesa e fiseve u ndikua edhe nga faktorë shoqërorë e politikë.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Sipas gojëdhënës që përmbledh Elsie, Nikë Mekshi pati një bir, Bibë Nikajn, dhe ky tre djem: Lekën, Markun (që quhej edhe Curr) dhe Kolën. Prej tyre rrjedhin, sipas së njëjtës gojëdhënë, këto vendbanime:

• Paplekaj: themeluar nga Pap Lekaj, biri i Lekë Bibajt;
• Nikprenaj: themeluar nga Nikë Preni, nip i Lekës;
• Curraj: banorët e tij e mbajnë veten pasardhës të Mark Bibajt, «Currit», dhe të dy bijve të tij, Nikës dhe Preut.

Durham kishte dëgjuar më 1908 një version tjetër për rreth njëqind shtëpitë e Currajve, ku prejardhja kalonte nga një vajzë e Nikolit; dy burimet nuk përputhen.

Në studimin gjenetik të vitit 2021 dalin këto vëllazëri të Nikajve: Markbibaj (në Curraj të Poshtëm e të Epërm), Kolbibaj (në Mserrë), «Lekëbibaj», siç e shkruan studimi (në Lekbibaj), dhe Ndrevata (në Curraj të Epërm). Për Ndrevatën një gojëdhënë thoshte se nuk ishte e një gjaku me fisin, por rezultati e vuri në të njëjtin trung. Kapiti, sipas Ibrahim Malajt (2003), që citojnë po këta autorë, jeton në territorin e fisit pa qenë i një gjaku me të. Elsie e lidh Kapitin me popullsinë më të vjetër të luginës dhe disa familje të tij i mban si anas, domethënë banorë më të vjetër se ardhja e fisit.

Një mbiemër si Nikaj, Curri ose Lekbibaj nuk provon vetvetiu përkatësinë në fis: familje me të njëjtin mbiemër mund të kenë prejardhje krejt tjetër. Sipas të dhënave të antropologut Aleksandër Dhima, që citojnë Lauka dhe bashkautorët, shumica e martesave të banorëve të Nikajve lidheshin brenda krahinës së Nikajve dhe me Mërturin fqinj, fis me prejardhje tjetër.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Sipas Elsie-t, Nikaj përmendet si bajrak të paktën që nga viti 1881. Më herët ai ndante një bajrak të përbashkët me Krasniqen; e drejta për bajrak më vete erdhi, sipas traditës, pasi burrat e tij zunë një flamur të armikut në betejën e Cernicës. Flamuri i Nikajve kishte një dorë të zezë mbi fushë të bardhë. Në gjysmën e parë të shekullit XX fisin e drejtonin një vojvodë, që banonte në Lekbibaj, një bajraktar për kohë lufte dhe tre pleq. Në vitin 1870, sipas të njëjtit burim, u vra nëpunësi osman i krahinës dhe asnjë tjetër nuk guxoi të vinte pas tij.

Sipas Durham-it, në vitin 1908 Nikaj nuk kishte asnjë nëpunës turk dhe i detyrohej Shaban Benakut, prijësit të Krasniqes, vetëm një besnikëri formale. Sipas saj, fisi ishte në gjakmarrje me Shalën dhe me Krasniqen. As Kanuni i Lekës nuk zbatohej gjithmonë: një gjak i shlyer me pagesë u rindez kur djali i familjes u rrit. Po ajo shënon se fisi kishte rreth treqind shtëpi; regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 numëroi 289 shtëpi me 1.652 banorë.

Nikajt janë kryesisht katolikë. Shenjti mbrojtës i fisit është Shën Sebastiani (Shmashjani), festa e të cilit, «Shmashjani i Nikajve», kremtohet më 19–20 janar. Sipas Elsie-t, famullia daton nga viti 1827; kisha u dogj më 1867 dhe françeskanët ndërtuan një të re. Durham, që qëndroi në famullinë e Gjonpepajt, shënon se shumë burra, edhe pse katolikë, mbanin emra turq.

Figura historike

• Bash Bairimi, bajraktari i vjetër i Nikajve (kështu e shënon Durham në librin e vitit 1928): më 1908 ishte rreth tetëdhjetë vjeç dhe njihej si gojëtar. Durham tregon në High Albania se pesëmbëdhjetë vjet para vizitës së saj ai e kishte zgjidhur një grindje të rëndë mes Shalës dhe Nikajve me një fjalim prej rreth njëzet e pesë minutash; këshilla e tij u pranua njëzëri. Durham e vizatoi për librin High Albania (1909).
• Sokol Delia, bajraktari i fundit i Nikajve, sipas Elsie-t vdiq më 1945 dhe u varros bashkë me flamurin e fisit.

Burimet

• Edith Durham, High Albania, Londër 1909, kapitulli VII, «Dukaghini — Dushmani, Berisha, Nikaj, Shala».
• Edith Durham, Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans, Londër 1928 (për Marash Ucin, Nopcsën dhe emrin e Bash Bairimit).
• Alban Lauka, Ardian Muhaj, Gjergj Bojaxhi, «Prejardhja e fiseve Krasniqe e Nikaj nën dritën e të dhënave gjenetike, historike dhe traditës burimore», Studime Historike 3–4, 2021, f. 75–96.
• Robert Elsie, The Tribes of Albania, Londër 2015, f. 149–156 (cituar sipas Wikipedias në anglisht, artikulli «Nikaj»).
• Wikipedia: «Nikaj-Mërtur», «Lekbibaj», «Nikaj-Mërtur region».