Fisi Mërturi: një rrënjë me Berishën, tri pjesë në të dy brigjet e Drinit

Nga defteri osman i 1529-ës te shënimet e Edith Durham-it: si u nda Mërturi nga Berisha dhe u shtri në të dy brigjet e Drinit.

Redaksia ZHURMA · 28 tetor 2026, 23:28 · 7 min lexim

Mërturi është një nga fiset e vjetra të Malësisë së Gjakovës. Trojet e tij shtrihen në të dy brigjet e Drinit, në krahinat e Tropojës dhe të Pukës, dhe sot përmenden zakonisht bashkë me fqinjin verior si krahina Nikaj-Mërtur. Gojëdhëna e lidh Mërturin me Berishën si dy degë të një trungu, ndërsa, sipas një historie vendore që citon defterin osman, fshati Mërtur regjistrohet që në vitet 1529–1536.

Mal gëlqeror me kreshta të thepisura mbi shpate të pyllëzuara, nën qiell të vrenjtur; në plan të parë kullotin dhentë mbi një kodër me bar. — Maja e Mërturit në Parkun Natyror Rajonal Nikaj-Mërtur, parë nga Lekbibaji · Foto: Pasztilla aka Attila Terbócs / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Foto: Pasztilla aka Attila Terbócs Licenca: CC BY-SA 4.0

Ku jeton fisi

Sipas Robert Elsie-t (2015), vendbanimet kryesore të Mërturit janë Raja (sot Breglumë), Tetaj, Apripa, Mërtur, Brisa dhe Palçi. Fqinjë ka Nikajn në veri, Krasniqen dhe Thaçin në lindje, Shoshin në perëndim, Berishën në jug dhe Toplanën në jugperëndim. Historia e fisit e botuar në faqen vendore nikaj-merturi.com numëron Brisën, Salcën, Palçin, Shëngjergjin, Betoshën, Tetajn, Mulajn dhe Rajën. Sipas saj, këto fshatra e rrethojnë Nikajn nga tri anë si një gjysmëhark, dhe Raja mori zyrtarisht emrin Breglumë në vitin 1957.

Lugina e Nikaj-Mërturit përshkohet nga lumi i Nikajve dhe lumi i Mërturit, që bashkohen poshtë Currajt të Poshtëm dhe derdhen në Drin midis Rajës dhe Tetajt. Brisa dhe Tetaji ishin në ish-komunën Lekbibaj, kurse Breglumi në ish-komunën Fierzë. Me reformën e vitit 2015, të dyja këto njësi u bënë pjesë e bashkisë Tropojë. Në jug të Drinit, fshati Mërtur bën sot pjesë në njësinë administrative Iballë të bashkisë Fushë-Arrëz, në krahinën e Pukës. Malet dhe luginat e zonës përfshihen në Parkun Natyror Rajonal Nikaj-Mërtur, me një sipërfaqe prej 17.505 hektarësh.

Sipas Elsie-t, në fillim të shekullit XX fisi ishte i ndarë në tri pjesë: Mërturi i Gurit në jug të Drinit, në shpatet e malit Shllum; pjesa veriperëndimore në shpatet e Ershellit; dhe pjesa verilindore në shpatet e malit Korja. Elsie e quan këtë pjesë të fundit Mërturin e hershëm. Faqja vendore jep një version tjetër: sipas saj, emri dhe banorët e parë vijnë nga Mërturi i Gurit.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Historia e fisit në nikaj-merturi.com citon defterin osman të viteve 1529–1536. Ky defter e regjistron fshatin Mërtur me 32 shtëpi, në nahijen e Iballës të Sanxhakut të Dukagjinit. Më 1571 fshati kishte 19 shtëpi dhe më 1591 vetëm 16. I njëjti burim citon edhe defterët osmanë të Shkodrës (1485, 1582) dhe të Rumelisë (1529–1536), sipas të cilëve disa nga fshatrat e sotme ekzistonin para se të vinin mërturasit: Noranja (Raja) me 25 zjarre më 1485, Betuci (Betosha) me 13, Salca dhe Brisha (Brisa) me nga 10 dhe Placi (Palçi) me 5.

Për përmendjen e parë në burimet kishtare, viti ndryshon nga njëri burim te tjetri. Giuseppe Valentini (1956) shënon formën «Marturi» në një relacion kishtar të vitit 1629. Faqja vendore përmend formën «Mortur» në relacionin e Don Vicentit të vitit 1628, pranë Bjakës dhe Betoshës. Valentini shton se rreth vitit 1630 fisi ra nën sundimin e zotërinjve të Pukës.

Lidhjen e Mërturit me Berishën e kanë regjistruar Edith Durham-i dhe baroni Nopcsa. Edith Durham-i shkruan në vitin 1928 se, sipas Nopcsa-s, Mërturi u nda nga Berisha njëmbëdhjetë breza para kohës së tij. Elsie e vendos ndarjen rreth vitit 1520. Nopcsa e mat ndarjen me breza, kurse Elsie me një vit të caktuar, dhe burimet nuk shpjegojnë si përputhen këto dy datime. Sipas Elsie-t, mërturasit u vendosën fillimisht në Straziq, i dëbuan toplanasit nga tokat më pjellore dhe më 1556 ngritën një vendbanim rrëzë Korjës. Sipas gojëdhënës, i pari i fisit ishte Lekë Poga, bir i Pog Murrit dhe nip i Murr Dedës. Vëllai i tij, Kol Poga, ishte i pari i Berishës. Faqja vendore sjell edhe një variant tjetër, sipas të cilit Lekë Poga ishte pasardhës (stërnip) i të parit të Berishës, Kojel Lekës, e jo vëlla i Kol Pogës.

Durham-i shkruan në vitin 1909 se Mërturi kishte famën e një prej fiseve më të vjetra shqiptare dhe se në kohët romake quhej «Merituri». Në vitin 1928 ajo pranon se këtë emër romak nuk e kishte gjetur në asnjë burim, ndaj ky emër mbetet një hipotezë e paverifikuar. Durham-i shkruan po ashtu në vitin 1909 se Gjakova u themelua rreth katërqind vjet para kohës së saj nga dy trungje që rridhnin nga Bitush Mërturi: Vula dhe Mërturi. Sipas saj, Vulajt ishin ende në qytet, kurse Mërturi nuk kishte më pasardhës atje. Në vitin 1928 ajo shton se i kishin treguar që emri i qytetit vjen nga Shën Jaku.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Sipas gojëdhënës, Lekë Poga pati pesë djem, prej të cilëve dolën pesë vëllazëritë kryesore të fisit. Elsie i vendos kështu: Bib Lekën në Rajë, Mulaj dhe Shëngjergj; Ndre Lekën në Palç, Apripë dhe Mërtur të Gurit; Mar Lekën në Salcë dhe Brisë; Tet Lekën në Tetaj, Betoshë dhe Markaj; Pec Lekën në Betoshë. Faqja vendore jep vëllazëritë që rrjedhin prej tyre:

Salca: Dedndreaj, Lekndrekaj dhe Vukaj
Brisa: Kolndreaj dhe Mhillaj
Palçi: Palmemaj, Gjomelaj dhe Malmelaj
Shëngjergji: Nikmengjaj, Kolprecaj dhe Mulaj
Betosha: Pjetërgjokaj, Markgjokaj dhe Bushgjokaj
Tetaji: Gjokaj, Rrucaj, Markaj dhe Qehajaj
Raja: Rampepaj, Prekpepaj dhe degë më të vogla, si Ramaj, Kukaj e Markokaj

Sipas të njëjtit burim, në Salcë jetojnë edhe Prognajt, të ardhur më herët nga Qyqeshi i Berishës, dhe Steajt, që rrjedhin nga një nip i bijës dhe iu bashkëngjitën fisit. Në Betoshë jetojnë Ukcamajt, që sipas faqes nuk kanë lidhje gjaku me Mërturin. Banimi në të njëjtin fshat nuk e bën dikë pjesë të fisit; po ashtu, një mbiemër i njëjtë me emrin e një vëllazërie nuk provon vetvetiu përkatësinë në Mërtur. Faqja shton se Mërturi në veri të Drinit, Apripa e Gurit dhe Mërturi i Gurit nuk lidhnin martesa me njëri-tjetrin dhe i ruanin prej shekujsh lidhjet farefisnore. Sipas saj, mungesa e martesave brenda fisit shpreh bindjen se janë një gjak.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Johann Georg von Hahn shkruan në vitin 1854 se krahinat lindore të Mërturit dhe të Nikajt vareshin nga Gjakova dhe se në krye të secilës prej tyre qëndronte një bajraktar. Hahn-i i quan myslimane krahinat lindore të Mërturit. Durham-i, në vitin 1909, e quan Mërturin fqinj të krishterë të Shalës. Në vitin 1928, te grupi i Pukës, ajo e quan krejt katolik «Berishë-Mërturin», pra bajrakun që, sipas librit të saj të 1909-ës, e formonin bashkë Berisha dhe Mërturi i Gurit. Elsie e përshkruan fisin si kryesisht katolik, me 100–200 myslimanë në fillim të shekullit XX. Për fenë e fisit, burimet nuk pajtohen: Hahn-i bie ndesh me përshkrimet e mëvonshme.

Në vitin 1858, Hyacinthe Hecquard boton një tabelë të marrë nga ipeshkvi i Pultit. Sipas saj, Nikaji dhe Mërturi bashkë kishin 587 shtëpi dhe 51 burra të vrarë brenda dy vjetëve, nga 1854 deri në 1856. Hecquard-i e sjell tabelën për të treguar dëmet e gjakmarrjes. Sipas Valentinit, më 1881 fisi kishte 13 fshatra, 242 shtëpi dhe 3.500 banorë, dhe kishte bajraktar të paktën që nga viti 1877. Sipas tij, një regjistrim austro-hungarez i vitit 1918 numëronte 354 shtëpi dhe 2.211 banorë.

Në vitin 1909, Durham-i e rendit Mërturin në Pultin e Epërm, ndër fiset e Dukagjinit që i qëndronin besnike ligjit të Lekës, pra Kanunit. Ajo shënon se Berisha dhe Mërturi i Gurit përbënin bashkë një bajrak të Pukës. Sipas saj, Mërturi, ashtu si Nikaji, kishte një aleancë, sa për emër, me prijësin e Krasniqes, Shaban Benakun. Durham-i përshkruan edhe një kuvend të Shalës, ku u lidh besa e paqes me fqinjët e krishterë, Shoshin dhe Mërturin.

Mbrojtësja e fisit është Zoja e Mërturit. Festa e saj bie më 7 shtator sipas faqes vendore dhe më 7–8 shtator sipas Elsie-t. Elsie shënon se françeskanët e vizituan zonën për herë të parë më 1636 dhe u vendosën aty më 1755. Më 1835 ata ndërtuan në Rajë kishën famullitare, kushtuar Shën Prendës. Për të shkuar në pazarin e Gjakovës, njerëzit e Nikaj-Mërturit kalonin nëpër trojet e Krasniqes. Sipas Elsie-t, niseshin në grup të premten në mëngjes dhe ktheheshin të hënën.