Vazhdo leximin
e enjte, 29 tetor 2026 Ne bëjmë zhurmë
⌕ ☆

Fisi Shkreli: katër fshatra në Prronin e Thatë dhe një emër i shkruar që më 1416

Fisi Shkreli i Malësisë së Madhe del në dokumente që më 1416, ka një bajrak të vetëm dhe lidhet me fshatin Shkrel në Rugovë të Pejës.

Redaksia ZHURMA · · 7 min lexim

Shkreli është fis dhe krahinë e Malësisë së Madhe, në luginën e Prronit të Thatë, në veri të Shkodrës. Emri i tij del që më 1416 në kadastrën e Shkodrës, si emër fshati dhe si mbiemër. Edith Durham, që e vizitoi më 1908, e përshkroi si fis kryesisht katolik me një bajrak. Sipas Wikipedia-s në anglisht, një pjesë e fisit u shpërngul rreth vitit 1700 në Rugovë, mbi Pejë, ku ndodhet fshati Shkrel.

Livadh me dy lopë të shtrira para shtëpive prej druri të fshatit Shkrel në Rugovë, me një kodër të pyllëzuar e shkëmbore në sfond nën qiell të kaltër
Fshati Shkrel në Rugovë, në komunën e Pejës · Foto: Krenare Rexhepi / Wikimedia Commons (CC0) Foto: Krenare Rexhepi Licenca: CC0

Ku jeton fisi

Konsulli francez Hyacinthe Hecquard shkruan më 1858 se fisi kishte katër fshatra: Zagorën, Dedajn, Bzhetën dhe Vrithin. Ato ndodheshin mes Hotit, Kelmendit dhe Kastratit, të rrethuara nga male të larta. Durham (1910) e vendos fisin në luginën e Prronit të Thatë; në High Albania (1909) shënon se aty ndodheshin kisha dhe shtëpia e famullisë. Sipas Durham-it (1928), në krye të së njëjtës luginë, mbi Shkrel, ndodhej Boga. Sot krahina bën pjesë në njësinë administrative Shkrel të Malësisë së Madhe. Wikipedia në shqip përmend, përveç katër fshatrave, edhe lagjet Grishaj, Vuç-Kurtaj, Sterkuj, Çekëdedaj, Preknicaj, Xhaj, Makaj dhe Ducaj.

Hecquard vëren se, përveç Zagorës dhe Dedajt, fisi kishte pak tokë të punueshme, prandaj Osman Pasha u dha shkrelasve brigjet e Bunës dhe disa kullota bregdetare drejt Shëngjinit. Atje dimëronin bagëtinë dhe mbillnin grurë e misër.

Në Kosovë, fshati Shkrel ndodhet në Rugovë, në komunën e Pejës, rreth 1.530 metra mbi det. Wikipedia në anglisht shkruan se pjesa e fisit që u vendos në Rugovë u islamizua në shekullin XVIII, por e ruajti shqipen. Sipas të njëjtit burim, prej andej disa familje vazhduan drejt Rozhajës, Tutinit dhe Peshterit, ku mbiemri mori formën sllave Škrijelj. Po aty përmenden edhe shkrelas katolikë në Ulqin.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Dokumentet. Kadastra e Shkodrës e viteve 1416–1417, e botuar shqip nga Injac Zamputi më 1977, e shënon Shkrelin si vendbanim të vogël. Shumica e kryefamiljarëve të tij mbanin mbiemrin Shkreli. Sipas listës që jep Wikipedia në shqip nga ky regjistër, ndër ta ishin Vlash, Moriç dhe Shtjefën Shkreli. Në të njëjtin regjistër, mbiemri (ose forma «Streli») del edhe jashtë fshatit, në Rrjoll, në Grykë të Bunës dhe në Bushat. Sipas Wikipedia-s në anglisht, që mbështetet te Selami Pulaha (1975), më 1416 Shkreli ishte një bashkësi farefisnore në formim e sipër; meqë rreth gjysma e familjeve me këtë mbiemër jetonin jashtë fshatit, ai nuk ishte ende fis me territor të vetin. Sipas Wikipedia-s në shqip, defteri osman i 1485-ës e regjistron Shkrelin me 53 shtëpi dhe 16 beqarë, ndërsa regjistrimi i 1582-shit me 70 shtëpi dhe 21 beqarë.

Mariano Bolizza nga Kotorri e shënon fshatin më 1614 si «Scarglieli»: sipas përkthimit të Robert Elsie-t, 20 shtëpi dhe 43 burra me armë, nën komandën e Gjon Parubës. Wikipedia në shqip i jep për të njëjtin raport 30 shtëpi; burimet nuk përputhen.

Emri. Hecquard shënon se emri vjen nga «Shën Kërli» (Shën Karli): sipas disa vendësve, prijësi i parë, Kërli, ia kushtoi fisin këtij shenjti. Durham (1928) dëgjoi të njëjtin shpjegim dhe hamendësoi se Shën Karli mund të ketë qenë mbrojtësi i një kishe të rrënuar, pasi fisi e kishte atëherë mbrojtës Shën Nikollën. Një hipotezë tjetër e lidh emrin me fjalën gege shkrelë, gjethet e mëdha të misrit. Por, siç vëren Wikipedia në anglisht, misri arriti në Evropë pas vitit 1493, ndërsa emri është i dokumentuar që më 1416.

Gojëdhëna. Për prejardhjen, Hecquard shkruan se në fis nuk kishte gojëdhënë të qartë. Disa vendës, mbështetur në tregimet e të parëve, thoshin se rridhnin nga një familje e vjetër shqiptare e rrethinave të Pejës. Durham (1928) dëgjoi një version tjetër: shkrelasit thoshin se kishin ardhur nga Bosnja «rreth treqind vjet më parë». Në artikullin e vitit 1910 ajo shënoi gjithashtu se katër fise të Malësisë së Madhe, mes tyre Shkreli, tregonin se të parët e tyre kishin ikur nga turqit trembëdhjetë a katërmbëdhjetë breza më parë, nga Bosnja ose Hercegovina. Disa prej tyre, sipas saj, gjetën tokë të pabanuar; të tjerë gjetën banorë më të vjetër, që i quanin «Anas». Sipas Wikipedia-s në anglisht, Nopcsa mendonte se «Bosnja» e gojëdhënës mund të nënkuptonte zonën e Sanxhakut të Pazarit të Ri. Regjistrimi i vitit 1416 tregon se emri ishte në këtë vend para datës që jep kjo gojëdhënë.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Sipas një gojëdhëne që e përcjell Wikipedia në anglisht, i pari i fisit ishte Lekë Shkreli. Ai pati katër djem, Vrithin, Dedën, Buzhetin dhe Zogun (Zagun), prej të cilëve marrin emrin Vrithi, Dedaj, Bzheta dhe Zagora. Pasardhësit e Vrithit, sipas kësaj gojëdhëne, mbanin bajrakun. Bijtë e Dedës ishin Çeku, Papi dhe Vuleti; të Buzhetit, Preknici, Duci dhe Prekduci; të Zogut, Andrea dhe Jusufi.

Wikipedia në anglisht dhe në shqip rendisin edhe familjet e «Anasve», banorëve që fisi i gjeti dhe i pranoi në gjirin e vet: Xhajt në Xhaj, Vukajt ose Vukelajt në Preknicaj, Kolajt në Zagorë, Baushi ose Kapllajt në Dedaj, Luizi në Grykë të Lugjeve dhe Tuçajt në Leskovec. Këta janë emra që i përcjell tradita. Një mbiemër, më vete, nuk provon se dikush i përket fisit, sidomos kur shumica e shkrelasve të Shqipërisë, sipas Wikipedia-s në anglisht, nuk e mbajnë mbiemrin Shkreli.

Bajraku, Kanuni dhe jeta

Hecquard shkruan se secili fshat kishte pleqtë e vet, që gjykonin mosmarrëveshjet. Të bashkuara, fshatrat formonin një bajrak me 500 shtëpi dhe 4.280 frymë, sipas regjistrimit të fundit të ipeshkvit të Shkodrës. Dy të tretat e tyre ishin katolikë. Johann Georg von Hahn (1854) shënon se Shkreli kishte një flamur, një këshill dhe pesë vojvodë, dhe se shkrelasit, si hotjanët, i merrnin nuset jashtë fisit. Kur Hafiz Pasha u përpoq t'i tatimonte malësitë, sipas Hahn-it, Hoti dhe Kelmendi nuk pranuan, ndërsa krerët e Kastratit dhe të Shkrelit u bindën me shpërblime dhe pranuan një taksë prej pesë grosh për shtëpi.

Sipas Hecquard-it, familjet myslimane i ruanin nderimin fesë së të parëve. Ato i paguanin famullitarit të dhjetën dhe ndiznin qirinj ditën e Shën Nikollës dhe të Shën Gjergjit. Durham ndoqi më 1908 festën e Shën Nikollës në Bzhetë. Për festën ishte lidhur një besë njëjavëshe, që armiqtë e gjakut të takoheshin si miq. Ajo përshkruan shtëpi prej guri me çati me tjegulla dhe me stallë në katin përdhes. Për Kanunin, Durham (1928) shkruan se shumë të dhëna ia dha «Dom Kol Ashti», famullitari i Shkrelit. Ajo takoi edhe një djalë pesëmbëdhjetëvjeçar nga Shkreli, që kishte marrë gjak dhe ishte strehuar në Kastrat.

Figura historike

  • Gjon Paruba: komandanti i Shkrelit në raportin e Bolizzës, 1614.
  • Marash Dashi: bajraktar. Sipas Wikipedia-s në anglisht dhe në shqip, e përfaqësoi Shkrelin në Lidhjen e Prizrenit.
  • Tomë Nika (1847–1911): sipas Wikipedia-s në shqip, Turgut Pasha e shpalli «tradhtar» në mars 1911. Nika mori pjesë në kuvendin e Greçës dhe vdiq nga plagët në gusht të atij viti. Sipas Wikipedia-s në anglisht, katër nënshkrues të Memorandumit të Greçës ishin nga Shkreli.
  • Dom Nikollë Ashta: famullitar i Shkrelit nga viti 1895 deri më 1915, sipas listës së famullitarëve në Wikipedia në shqip. Durham (1928) përmend një «Dom Kol Ashti» si famullitar të Shkrelit; emrat përputhen, por burimet nuk e thonë shprehimisht se është i njëjti person.
  • Dom Nikollë Gazulli (1895–1946): leksikograf dhe për shumë vite famullitar i Shkrelit. Sipas biografisë së tij në Wikipedia, u fsheh nga ndjekja komuniste në malet e Shkrelit dhe vdiq në Vrith më 23 mars 1946. Rrethanat tregohen ndryshe: sipas njërit burim forcat e ndjekjes e gjetën në një shpellë afër Shkrelit; sipas Zef Pllumit, e vrau strehuesi i tij. Artikulli «Shkrel» në Wikipedia në shqip e vendos gjetjen e trupit te Suka e Vrithit në prill 1946.
  • Azem Shkreli (1938–1997): poet, i lindur në fshatin Shkrel të Pejës, drejtor i Kosovafilmit nga viti 1975. Vendlindja e tij është e dokumentuar; lidhja me fisin nuk provohet vetëm nga mbiemri.

Burimet

Facebook WhatsApp X

Lexo edhe

Më shumë →
LIVE Stacioni i autobusëve, Prishtinë 3 kamera →
Pyet Zhurmën
Shërbime, enciklopedi dhe lajme