Beteja e Loxhës: kur UÇK-ja dhe FARK-u u ngritën bashkë mbi Pejë, korrik 1998

Në verën e vitit 1998, ndërsa lufta e Kosovës po merrte formën e një përballjeje të hapur, fshati Loxhë mbi Pejë u kthye në një nga fushëbetejat më të përgjakshme të vitit. Për dy herë brenda pak javësh, njësitë shqiptare u ngritën mbi kodrat e Dukagjinit kundër ushtrisë jugosllave dhe policisë serbe — herën e parë me fitore, herën e dytë me humbje dhe hakmarrje. Beteja e Loxhës mbetet e ngulitur në kujtesën e Pejës jo vetëm si një përleshje ushtarake, por si dëshmi se, në çastin e rrezikut, vija ndarëse mes fraksioneve shqiptare u zbeh para armikut të përbashkët.

Konteksti: Dukagjini në flakë, viti 1998

Pas viteve të qëndresës paqësore nën Ibrahim Rugovën, viti 1998 shënoi kthesën drejt luftës së armatosur. Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) kishte marrë nën kontroll pjesë të mëdha të zonës së Dukagjinit — trekëndëshin Pejë–Deçan–Gjakovë — dhe Beogradi u përgjigj me një varg ofensivash që synonin të thyenin bërthamën e kryengritjes. Loxha, një fshat kodrinor mbi Pejë, ndodhej pikërisht në rrugën e këtyre operacioneve. Përballja atje u zhvillua në dy raunde: një beteja e verës së hershme dhe një e dytë në gusht, kur nisi ofensiva e madhe serbe që deri në shtator do t'i merrte UÇK-së kontrollin mbi pjesën më të madhe të territorit.

Dy betejat e Loxhës

Beteja e parë (6–12 korrik 1998) shpërtheu pasi njësi të UÇK-së vranë dy policë serbë që patrullonin zonën. Forcat jugosllave — ushtria (JNA) dhe policia e brendshme (MUP) — u vërsulën mbi fshat, por u përballën me një mbrojtje të organizuar. Raundi i parë përfundoi me fitore të forcave shqiptare, një nga fitoret e pakta të hapura të atij viti.

Beteja e dytë (10–17 gusht 1998) pati fat tjetër. Kësaj radhe forcat jugosllave, të komanduara mes të tjerëve nga gjenerali Nebojša Pavković, e detyruan mbrojtjen shqiptare të tërhiqej. Sipas të dhënave të mbledhura nga Human Rights Watch, në të dyja përballjet ranë dy luftëtarë shqiptarë dhe rreth dymbëdhjetë ushtarë e policë serbë — mes tyre oficerët Dragan Jokić dhe Aleksandar Kostić — ndërsa mes civilëve pati dy të vrarë dhe njëzet e pesë të plagosur. Humbja e Loxhës ishte një paralajmërim: ofensiva e gushtit dhe shtatorit do të kushtonte shtrenjtë.

Bashkimi përtej fraksioneve

Ajo që e bën Loxhën të veçantë në rrëfimin e luftës është përbërja e mbrojtësve. Aty, krah për krah, luftuan njësi të UÇK-së dhe të Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës (FARK) — dy krahë që gjetkë e në kohë të tjera u përplasën ashpër për komandë dhe legjitimitet. Ndër komandantët e përmendur janë Tahir Zemaj, Sali Çekaj dhe Luan Shala. Në një moment kur uniteti shqiptar nuk ishte aspak i dhënë, Loxha dëshmoi se përballë forcës serbe ndarjet e brendshme mund të linin vend për një front të vetëm. Është pikërisht ky dimension që ish-komandanti i UÇK-së për Kosovën Perëndimore, Ramush Haradinaj — bashkëluftëtar i brezit të komandantëve të UÇK-së — e ka kujtuar vit pas viti si «simbol i unitetit dhe i sakrificës».

Çmimi: 284 shtëpi dhe një xhami

Fitorja ushtarake nuk e kurseu fshatin nga shkatërrimi. Sipas dokumentimit të Human Rights Watch, pas betejës forcat serbe rrafshuan me buldozerë të 284 shtëpitë e Loxhës dhe xhaminë e fshatit — një akt sistematik shkatërrimi që përsëritej në qindra fshatra të Kosovës atë verë. Kjo nuk ishte dëmtim i rastësishëm i luftës, por pjesë e një modeli të dëbimit dhe rrënimit që Gjykata Ndërkombëtare më vonë do ta trajtonte si element të fushatës kundër popullsisë civile. Loxha, ashtu si Reçaku e Batajnica, tregon se kostoja e vërtetë e vitit 1998 nuk matej vetëm në fushëbeteja.

Vendi në kujtesën e Kosovës

Sot Loxha nderohet me përkujtime të përvitshme dhe me një kompleks përkujtimor për dëshmorët e rënë. Beteja zë vend në të njëjtin varg kujtese kombëtare me qëndresën e Adem Jasharit në Prekaz dhe me çlirimin që do të vulosej me Rezolutën 1244 të vitit 1999. Në rrëfimin e Pejës, dy ditët e korrikut 1998 mbeten dëshmi se një komunitet i vogël kodrinor, i ndarë politikisht por i bashkuar në rrezik, mundi për një çast t'i qëndronte një ushtrie shumë më të fuqishme — dhe pagoi për të.

Burimet

• Fred Abrahams, Under Orders: War Crimes in Kosovo (Human Rights Watch, 2001).
• "Beteja e Loxhës", Wikipedia shqip — përmbledhje e datave, komandantëve dhe humbjeve, e mbështetur në raportimin e Human Rights Watch.
• "Loxha, simbol i unitetit dhe sakrificës" — përkujtimi i përvitshëm, Bota Sot / Aktuale.mk, 2019.