Durrësi, qyteti 2500-vjeçar mbi Adriatik: Epidamn, Dyrrah, Dıraç

Poshtë rrugëve të sotme të Durrësit fle amfiteatri më i madh romak që u ndërtua ndonjëherë në Gadishullin Ballkanik. Sipas Wikipedia-s në anglisht, ai zë rreth 20.000 vende dhe u ngrit në fillim të shekullit II të erës sonë, nën perandorin Trajan — por qyteti mbi të e kishte harruar për shekuj: struktura u zbulua vetëm në fund të vitit 1966 nga arkeologu Vangjel Toçi, dhe pjesa tjetër u gërmua gjatë viteve '80 nga Lida Miraj. Ky harrim dhe rizbulim është, në njëfarë mënyre, e gjithë historia e Durrësit në një skenë: një qytet që vazhdon të nxjerrë veten nga dheu.

Fillimi është i datueshëm me saktësi të rrallë për këto brigje. Wikipedia shënon se Epidamni — emri i parë i qytetit — u themelua në vitin 627 para erës sonë nga kolonë grekë të ardhur nga Korinti dhe Korfuzi, mbi bregun e fisit ilir të Taulantëve. Prej atij viti rrjedh edhe cilësimi që qyteti mban sot: një vendbanim me rreth 2.500 vjet histori të dokumentuar, me gjurmë banimi që, sipas së njëjtës burim, shkojnë deri në neolitin e vonë.

Kur Roma e mori qytetin në vitin 229 p.e.s., ndryshoi edhe emrin. Epidamni u bë Dyrrachium — Dyrrahu — sepse, vëren Wikipedia, latinët e shmangnin trajtën e vjetër që u kujtonte fjalën damnum, "dëm, humbje". Nën këtë emër qyteti u bë skaji perëndimor i Via Egnatia-s, rrugës së madhe romake që lidhte Adriatikun me Selanikun dhe, më tej, me Konstantinopojën. Ishte porta nga e cila Perandoria hynte në Ballkan dhe dilte drejt lindjes — një pozicion që do të përcaktonte fatin e Durrësit për njëmijë vjet.

Amfiteatri i asaj periudhe mbetet monumenti i tij më i njohur. Wikipedia jep përmasat: rreth 132 metra gjatësi dhe 113 metra gjerësi, me një arenë prej gati 61 me 42 metra. Brenda tij ndodh diçka që rrallë e sheh diku tjetër: në gjysmën e dytë të shekullit IV u ndërtua një kishëz e hershme e krishterë, e zbukuruar me afreske dhe, në shekullin VI, me mozaikë. Amfiteatri ku dikur ndesheshin gladiatorët u bë vend lutjeje — dy epoka të mbivendosura në të njëjtin gur. Sot monumenti është në listën paraprake të Shqipërisë për Trashëgiminë Botërore të UNESCO-s dhe shërben si muze e skenë verore.

Perandoria Bizantine i la Durrësit muret. Wikipedia shënon se perandori Anastasi I (491–518) i rindërtoi fortifikimet pas një tërmeti, duke ngritur mure aq të gjera sa mbi to mund të ecnin katër kalorës krah për krah. Mesjeta e vonë e gjeti qytetin nën Venedik, ndërsa në vitin 1501 e mori Perandoria Osmane, që e riemërtoi Dıraç dhe e mbajti për mbi katërqind vjet, deri në vitin 1912.

Në shekullin XX, gjeografia që e kishte bërë Dyrrahun portë të Ballkanit e ktheu Durrësin edhe në kryeqytet — dy herë e për pak kohë. Wikipedia e shqipes kujton se qyteti shërbeu si kryeqytet i përkohshëm i Shqipërisë në vitin 1914, nën princ Vidin, dhe sërish në vitet 1918–1920. Pastaj, në vitin 1926, një tërmet i fortë e dëmtoi rëndë dhe e detyroi të rindërtohej — një ripërtëritje tjetër mbi rrënoja, në një qytet që i ka pasur ato me shumicë.

Ajo që e bën Durrësin të veçantë nuk është një monument i vetëm, por shtresimi. Nën të njëjtin qiell qëndrojnë kolona greke, arena romake, mure bizantine dhe kulla osmane, secila e ndërtuar mbi tjetrën, secila duke përdorur atë që gjeti. Nuk është një qytet-muze i ngrirë; është një vendbanim që ka jetuar pandërprerë 2.500 vjet dhe që e mban të kaluarën jo në vitrina, por në themelet mbi të cilat ende ndërtohet. Kush gërmon në Durrës, gërmon në një arkiv.

Burimet:

• Wikipedia (anglisht), "Durrës" — themelimi më 627 p.e.s. si Epidamnos, Dyrrachium nën Romën, muret e Anastasit, pushtimi osman 1501–1912
• Wikipedia (shqip), "Durrësi" — emrat Epidamn/Dyrrah/Dıraç, kryeqytet i përkohshëm 1914 dhe 1918–1920, tërmeti i 1926
• Wikipedia (anglisht), "Amphitheatre of Durrës" — ndërtimi nën Trajanin, kapaciteti 20.000, zbulimi 1966 nga Vangjel Toçi, kishëza me mozaikë brenda

— Redaksia ZHURMA