Papa Kristo Negovani: prifti që u vra për meshën në shqip

Ka njerëz që vriten për tokë, për fe, për pushtet. Papa Kristo Negovani u vra për një gjuhë — për guximin të thoshte meshën në shqip. Prift, poet e mësues, ai bëri diçka që në kohën e vet dukej gati sakrilegj: ua fola shqiptarëve për Zotin në gjuhën e tyre. Për këtë, më 12 shkurt 1905, e paguan me jetë.

Nga Negovani në lëvizjen kombëtare

Lindi më 1875 me emrin Kristo Harallambi, në fshatin Negovan të vilajetit të Manastirit (sot në Greqi). Si shumë shqiptarë të kohës, rrugën e zgjimit e gjeti në mërgim: më 1894 shkoi në Brailë të Rumanisë, ku ra në kontakt me lëvizjen kombëtare dhe mësoi të shkruante shqip me alfabetin e Stambollit. Kur u kthye në vendlindje më 1897, u bë mësues e më pas prift i famullisë — por jo një prift i zakonshëm.

Mesha në gjuhën e ndaluar

Negovani e ktheu shtëpinë e vet në shkollë dhe u mësoi shqip mbi njëqind fëmijë e të rritur. Filloi të mbante shërbesat fetare në gjuhën shqipe — akt i guximshëm në një kohë kur Kisha Ortodokse në Ballkan ishte nën kontroll grek dhe shqipja në altar shihej si kërcënim. Nga viti 1899 botoi në shqip fabula, poezi didaktike e tekste fetare në organe si Kalendari Kombiar dhe gazeta Drita. Për të, gjuha amtare nuk ishte thjesht mjet — ishte vetë dinjiteti i një populli që kërkonte të lutej e të mësonte si vetvetja.

12 shkurt 1905

Më 10 shkurt 1905, Negovani mbajti një shërbesë kishtare tërësisht në shqip. Dy ditë më vonë, më 12 shkurt, ai u masakrua nga çeta greke (andartë) bashkë me të vëllanë, Papa Theodhosin, dhe tre bashkëfshatarë të tjerë. Vrasja e tij nuk qe një krim i rastësishëm; qe një mesazh — ndaj kujtdo shqiptari që guxonte të ngrinte gjuhën e vet përballë asimilimit. Por mesazhi u kthye kundër vetes: gjaku i Negovanit e ndezi edhe më fort çështjen e shqipes në kishë e në shkollë.

Fara e një kishe

Papa Kristo Negovani mbetet një nga frymëzuesit e parë të Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare — idesë se shqiptarët ortodoksë kishin të drejtë të luteshin në gjuhën e tyre, në një kishë të tyren. Ajo ide do të bëhej realitet një çerek shekulli më vonë, me Fan Nolin. Kështu, prifti i vogël i Negovanit qëndron në fillim të një rrjedhe të madhe: nga altari i tij fshatar te meshari shqip i Nolit, e njëjta kërkesë — gjuha jonë, zëri ynë.

Sot emri i tij nderohet si i një dëshmori të gjuhës. Sepse ka pak gjëra që e përkufizojnë një komb më fort se gatishmëria për të vdekur që fjala e vet të mbetet e gjallë.