Muzeu 6 Korrik 2026

Dita e Verës: festa pagane shqiptare e ringjalljes së natyrës

Nga tempulli i Zanës së Çermenikës te ballokumja e Elbasanit: si mbijetoi festa më e vjetër shqiptare — 14 marsi, vdekja e dimrit dhe ringjallja e natyrës.

Redaksia ZHURMA 21:53 Përditësuar 17:11 2 min lexim

Ballokume tradicionale të Elbasanit në tavë — FOTO · Ballokumja e Elbasanit, ëmbëlsira tradicionale e Ditës së Verës. Foto: Wikimedia Commons (CC0). Arkivi ZHURMA

Para se në trojet shqiptare të hynte kryqi a gjysmëhëna, njerëzit e këtyre maleve e prisnin kthimin e diellit me një festë të vetën. Ajo festë mbijetoi perandori, fe e regjime, dhe sot e kësaj dite mban emrin Dita e Verës — një nga ritet më të vjetra që kombi ka trashëguar, festuar çdo 14 mars si vdekje e dimrit dhe ringjallje e natyrës.

Pse ka rëndësi

Dita e Verës festohet çdo 14 mars si vdekje e dimrit dhe ringjallje e natyrës; rrënjët e saj janë parakristiane, deri në kohët ilire.
Legjenda e lidh festën me tempullin e Zanës së Çermenikës pranë Elbasanit — hyjnesha e natyrës që, sipas besimit, dilte nga tempulli vetëm një ditë në vit, më 14 mars.
Riti kaloi pa u thyer nëpër krishterim, islam e komunizëm, dhe më 2004 shteti shqiptar e shpalli festë zyrtare kombëtare.

Perëndeshë e malit: Zana

Rrënjët e Ditës së Verës janë parakristiane, deri në kohët ilire. Sipas legjendës, festa lidhet me tempullin e Zanës së Çermenikës — hyjnesha e natyrës në besimin e lashtë shqiptar — që ngrihej pranë Elbasanit. Thuhej se Zana dilte nga tempulli i saj vetëm një ditë në vit, më 14 mars, dhe se pikërisht ajo ditë shënonte fillimin e verës. Në thelb, festa është një rit i thjeshtë e universal: gëzimi që dimri mbaroi, që dita zgjatet, që toka zgjohet përsëri. Por forma që mori te shqiptarët — me Zanën, me malin, me besimin popullor — është krejt e tyrja.

Elbasani dhe ballokumja

Zemra e festës mbetet Elbasani, ku Dita e Verës kthehet në një pelegrinazh të vërtetë: qyteti zbukurohet, dalin lodrat, muzika, tryezat në natyrë. Dhe asnjë tryezë nuk quhet e plotë pa ballokumen — ëmbëlsirën tradicionale të Elbasanit, e gatuar me miell misri, gjalpë e sheqer, e pjekur në tepsi mbi prush. Ballokumja është bërë sinonim i vetë festës; sot gatuhet e shpërndahet jo vetëm në Elbasan, por kudo ku ka shqiptarë, nga Prishtina te diaspora.

Nga riti pagan te festa kombëtare

Ajo që e bën Ditën e Verës të veçantë është vazhdimësia: ajo kaloi pa u thyer nëpër krishterim, islam e komunizëm, e ruajtur si zakon familjar e krahinor kur s'kishte asnjë status zyrtar. Më 2004, shteti shqiptar e shpalli festë zyrtare kombëtare — një njohje e vonuar e diçkaje që populli s'e kishte harruar kurrë. Sot e festojnë shqiptarët kudo, si një ditë që i lidh me njëri-tjetrin dhe me një identitet më të vjetër se çdo fe a kufi.

Sepse kjo është ç'ruan një festë e tillë: kujtesën se para se të ishim të ndarë me emra fesh a shtetesh, ishim një popull që i dilte përpara dimrit me një ëmbëlsirë në dorë dhe një perëndeshë malesh në zemër.