Dita e Verës: festa pagane shqiptare e ringjalljes së natyrës

Para se në trojet shqiptare të hynte kryqi a gjysmëhëna, njerëzit e këtyre maleve e prisnin kthimin e diellit me një festë të vetën. Ajo festë mbijetoi perandori, fe e regjime, dhe sot e kësaj dite mban emrin Dita e Verës — një nga ritet më të vjetra që kombi ka trashëguar, festuar çdo 14 mars si vdekje e dimrit dhe ringjallje e natyrës.

Perëndeshë e malit: Zana

Rrënjët e Ditës së Verës janë parakristiane, deri në kohët ilire. Sipas legjendës, festa lidhet me tempullin e Zanës së Malit — hyjnesha e natyrës në besimin e lashtë shqiptar — që ngrihej pranë Elbasanit. Thuhej se Zana dilte nga tempulli i saj vetëm një ditë në vit, më 14 mars, dhe se pikërisht ajo ditë shënonte fillimin e verës. Në thelb, festa është një rit i thjeshtë e universal: gëzimi që dimri mbaroi, që dita zgjatet, që toka zgjohet përsëri. Por forma që mori te shqiptarët — me Zanën, me malin, me besimin popullor — është krejt e tyrja.

Elbasani dhe ballokumja

Zemra e festës mbetet Elbasani, ku Dita e Verës kthehet në një pelegrinazh të vërtetë: qyteti zbukurohet, dalin lodrat, muzika, tryezat në natyrë. Dhe asnjë tryezë nuk quhet e plotë pa ballokumen — ëmbëlsirën tradicionale të Elbasanit, e gatuar me miell misri, gjalpë e sheqer, e pjekur në tepsi mbi prush. Ballokumja është bërë sinonim i vetë festës; sot gatuhet e shpërndahet jo vetëm në Elbasan, por kudo ku ka shqiptarë, nga Prishtina te diaspora.

Nga riti pagan te festa kombëtare

Ajo që e bën Ditën e Verës të veçantë është vazhdimësia: ajo kaloi pa u thyer nëpër krishterim, islam e komunizëm, e ruajtur si zakon familjar e krahinor kur s'kishte asnjë status zyrtar. Më 2004, shteti shqiptar e shpalli festë zyrtare kombëtare — një njohje e vonuar e diçkaje që populli s'e kishte harruar kurrë. Sot e festojnë shqiptarët kudo, si një ditë që i lidh me njëri-tjetrin dhe me një identitet më të vjetër se çdo fe a kufi.

Sepse kjo është ç'ruan një festë e tillë: kujtesën se para se të ishim të ndarë me emra fesh a shtetesh, ishim një popull që i dilte përpara dimrit me një ëmbëlsirë në dorë dhe një perëndeshë malesh në zemër.