Batajnica

Batajnica është një periferi e Beogradit — dhe emri i një prej krimeve më të ftohta të luftës së Kosovës. Brenda kompleksit të Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) të policisë serbe, larg syve të Kosovës, u hapën varreza masive ku përfunduan trupat e qindra civilëve shqiptarë të vrarë në vitin 1999. Trupat ishin ngarkuar në kamionë e kamionë frigoriferë dhe ishin transportuar qindra kilometra në thellësi të Serbisë — jo për t'i varrosur, por për t'i zhdukur. Batajnica nuk është një masakër; është vendi ku u mblodhën provat e shumë masakrave, dhe ku përpjekja për t'i fshirë ato u kthye, në fund, kundër vetë fshehësve.

Çfarë ndodhi

Gjatë fushatës serbe në Kosovë (mars–qershor 1999), forcat e MUP-it dhe të ushtrisë jugosllave nuk i lanë gjithmonë trupat e të vrarëve aty ku ranë. Në shumë raste — Suharekë, Mejë, e tjera — të vdekurit u ngarkuan në kamionë dhe u zhvendosën. Një pjesë e këtyre trupave u transportuan tej kufirit administrativ, brenda Serbisë, dhe u groposën fshehurazi në disa vendvarrime. Më i madhi ishte Batajnica, brenda bazës së Njësisë Speciale Antiterroriste (SAJ) afër Beogradit. Sipas regjistrit forenzik dhe Fondit për të Drejtën Humanitare (HLC), nga varrezat e Batajnicës u nxorën rreth 744 trupa — pjesa dërrmuese civilë shqiptarë të Kosovës, mes tyre gra, fëmijë e të moshuar. Qëllimi i operacionit, i njohur me termin policor «asanacija» (pastrim i terrenit), ishte të këputej lidhja mes viktimës dhe vendit të krimit, që asnjë hetues ndërkombëtar të mos i gjente kurrë.

Si dolën në dritë

Skema u thye nga vetë provat e saj. Në prill 1999, një kamion frigorifer plot me trupa u gjet i fundosur në Danub afër Tekijës, në lindje të Serbisë; lajmi u shtyp brenda vendit, por ngjarja mbeti. Pas rënies së Millosheviçit, në vitin 2001 mediat serbe (B92 e të tjera) zbuluan ekzistencën e varrezave masive brenda Serbisë, dhe nën presion ndërkombëtar nisi ekshumimi. Varrezat e Batajnicës u hapën në vitet 2001–2002. Trupat e nxjerrë u dërguan për identifikim; mes tyre u njohën viktima nga masakra e Suharekës (familja Berisha) dhe nga masakra e Izbicës — dy ngjarje më vete, të lidhura tani nga e njëjta varrezë. Forenzika bëri atë që mohimi nuk e parashikoi: i ktheu trupat në dëshmitarë.

Përgjegjësia gjyqësore

Fshehja e trupave nuk mbeti pa emër. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) e trajtoi operacionin e zhvendosjes dhe groposjes së trupave si pjesë të ndërmarrjes kriminale të përbashkët për spastrimin e Kosovës. Në aktgjykimin kundër Vlastimir Đorđević (2011) — ish-shef i Sigurisë Publike të MUP-it serb — gjykata vërtetoi se ai organizoi transportimin dhe fshehjen e trupave të shqiptarëve të Kosovës në vende si Batajnica, dhe e dënoi për krime lufte e krime kundër njerëzimit. I njëjti operacion u pasqyrua edhe në aktgjykimin Milutinović dhe të tjerë (2009). Batajnica u bë kështu jo vetëm një varrezë, por një provë gjyqësore se fshehja ishte e organizuar nga lart.

Pse ka rëndësi

Në rrëfimin e luftës së Kosovës, Batajnica është nyja ku takohen fijet. Trupat e Suharekës dhe ata të Izbicës — dy fshatra, dy masakra, dhjetëra kilometra larg njëra-tjetrës — përfunduan në të njëjtat gropa pranë Beogradit. Kjo nuk është rastësi: është gjurma e një vendimi qendror për të fshirë një popullsi dhe pastaj për të fshirë vetë fshirjen. Po ashtu, Batajnica është dëshmia se kujtesa mund të jetë armë: pikërisht përpjekja për të zhdukur provat krijoi provën më të rëndë. Ruajtja e emrave, e regjistrave, e eshtrave — kjo është forma më e qetë dhe më e fortë e rezistencës ndaj mohimit.