Kryengritja e Postribës, 1946: revolta e parë e armatosur kundër diktaturës

Në kujtesën zyrtare të diktaturës ata mbetën dyzet vjet «banditë» dhe «reaksionarë». Në të vërtetë ishin fshatarë të Postribës — myslimanë e katolikë të një krahine malore mbi Shkodër — që në shtator 1946 morën armët kundër një pushteti sapo të vendosur. Kryengritja e tyre u shtyp brenda një dite; hakmarrja zgjati brezni. Ajo mbetet revolta e parë e armatosur antikomuniste në Shqipëri dhe ndër të parat në gjithë Europën Juglindore.

Shqipëria e vitit 1946

Pas çlirimit të nëntorit 1944, Partia Komuniste e Shqipërisë e mbylli shpejt hapësirën politike: më 11 janar 1946 u shpall Republika Popullore, opozita u zhduk, dhe Balli Kombëtar e nacionalistët u shtynë nën tokë ose në mal. Veriu katolik e mysliman, ku autoriteti i fisit dhe Kanuni ende peshonin, ishte pjesa më pak e pajtuar me rendin e ri. Jashtë kufijve, shpresa mbahej gjallë nga Konferenca e Paqes në Paris (korrik–tetor 1946), ku Shtetet e Bashkuara deklaruan se nuk do ta njihnin qeverinë komuniste të Enver Hoxhës. Malësorët e Postribës besuan se Perëndimi nuk do t'i linte vetëm.

Plani: të merret Shkodra

Plani u thur në korrik 1946. Synimi ishte të merrej Shkodra në një goditje: kazerma, depoja e armëve, burgu — për të liruar të burgosurit politikë — dhe administrata e Ministrisë së Punëve të Brendshme. Forca kryesore prej 70–80 vetash drejtohej nga Osman Haxhia; njësi më të vogla prej 25–40 luftëtarësh komandoheshin nga Pjetër Pali, Gjelosh Vata, Mustafa Jakupi e Pjetër Luli. Gjithsej rreth 150–200 kryengritës, në shumicë fshatarë nacionalistë të lidhur me besë, ballistë, monarkistë dhe krerë tradicionalë.

9 shtatori

Në agimin e 9 shtatorit 1946 kolonat u mblodhën në fushën e Shtojit dhe në Renc dhe u lëshuan mbi Shkodër nga verilindja e juglindja. Kryengritësit thyen periferinë e qytetit dhe bllokuan rrugën Lezhë–Shkodër pranë burgut. Enver Hoxha urdhëroi ministrin e Brendshëm Koçi Xoxe ta shtypte lëvizjen; kundërsulmin e drejtoi majori Zoi Themeli me artileri e armë të rënda, ndërsa batalionet e Sigurimit u vërsulën mbi fshatra. Brenda ditës kryengritja u shua. Rreth 65 veta ranë në luftime.

Hakmarrja

Ndëshkimi e la pas betejën. Njëzet e tetë fshatarë u pushkatuan pa gjyq në një arë pranë qytetit ditën e parë; llogaritë flasin për rreth 33 ekzekutime jashtëgjyqësore gjithsej. Batalionet e Sigurimit shkelën dhjetë fshatrat e Postribës, dogjën rreth 33 shtëpi, arrestuan gati 200 veta — mes tyre gra që u torturuan — dhe pushkatuan edhe njerëz që s'kishin marrë pjesë. Gjashtëdhjetë e nëntë vetë arritën të arratiseshin. Qëllimi nuk ishte rendi, por tmerri.

Gjyqet, 1947–1948

Gjyqet u zhvilluan nga maji 1947 deri në janar 1948: nëntë dënime me vdekje, mes tyre Osman Haxhia dhe prifti katolik Gjergj Volaj; katër dënime me burgim të përjetshëm; pesë me 15–20 vjet. Jup Kazazi, i rrethuar nga Sigurimi më 17 shtator 1946, i dha fund vetes që të mos binte i gjallë — fotografia e tij mes ushtarëve u qarkullua si paralajmërim, ndërsa vëllezërit e tij u dënuan. Represioni u zgjerua në «Gjyqin e Deputetëve», ku u spastruan deputetë opozitarë si Riza Dani; Myzafer Pipa vdiq nën torturë.

Kujtesa e mohuar

Për katër dekada regjimi e fshiu Postribën nga historia — pa emra, pa varre të shënuar, me familje të internuara e të stigmatizuara si «armiq të popullit». Vetëm pas 1991-shit emrat mundën të thuheshin me zë. Në optikën e rrjetit shqiptar, kjo nuk ishte një trazirë e verbër fshatarësh, por nyja veriore e një refuzimi që shkonte nga Balli Kombëtar te Kanuni i malësisë — një rrjet që diktatura nuk mund ta linte të ngrihej, dhe prandaj e shuajti. Ndër kryengritjet e para të armatosura antikomuniste në Europën e pasluftës, Postriba qëndron pranë revoltave të mëvonshme si Spaçi në rreshtin e gjatë të një populli që nuk dha kurrë pëlqim të plotë. Konteksti i saj hyn te terrori komunist që përcaktoi gjysmën e dytë të shekullit XX në Shqipëri.

Burimet

• «Postribë uprising», Wikipedia (datat, emrat e komandantëve, dënimet).
• «Kryengritja e Postribës 1946, lëvizja e parë antikomuniste në Europën Juglindore», Dielli.
• «Kryengritja e Postribës 1946, lëvizja e parë antikomuniste», Top Channel.
• «Gjyqi i parë i kryengritjes së Postribës», kujto.al — Arkiva Online e Viktimave të Komunizmit.