Osman Kazazi: ballisti që kaloi tridhjetë e tre vjet në burgjet e diktaturës

Kur më 14 nëntor 1944 forcat e reja komuniste arrestuan një ish-student farmacie tridhjetë e shtatë vjeçar në Tiranë, ai s'e dinte se do të dilte lirisht nga hekurat vetëm dyzet e dy vjet më vonë, plak. Osman Kazazi hyri në burg si djalosh i Ballit Kombëtar dhe doli si simbol: tridhjetë e tre vjet, gjashtë muaj e katër ditë pas grilave, të ndara në dy dënime të mëdha dhe një internim, gjithsej afër dyzet vjet jetë të hequra për një bindje. Kur më në fund ra diktatura, ai nuk kërkoi hakmarrje as pension nderi — kërkoi kujtesë, dhe u bë kryetari i parë i të përndjekurve politikë të Shqipërisë. Historia e tij është aritmetika e ftohtë e asaj që një shtet policor mund t'i marrë një njeriu, dhe e asaj pak që s'ia merr dot.

Nga Tirana te La Sapienza

Osman Kazazi lindi më 9 korrik 1917 në Tiranë. Shkollën fillore e mbaroi në qytetin e lindjes, ndërsa gjimnazin e ndoqi te kolegji i Fretërve në Shkodër — dy qytete që do t'i mbeteshin të lidhura gjithë jetën, aq sa të dyja do ta shpallnin më vonë «Qytetar Nderi». Në shtator të vitit 1939 u regjistrua në Universitetin «La Sapienza» të Romës, në degën e farmacisë, ku studioi tri vjet.

Italia e fundviteve tridhjetë ishte për shumë studentë shqiptarë një dritare drejt ideve që në atdhe ndaloheshin. Atje Kazazi ra në kontakt me qarqet antifashiste italiane e shqiptare dhe u mbrujt me idealin kombëtar-republikan që do t'i përcaktonte tërë jetën. Kur në verën e 1942-shit u kthye për pushime, lufta e kishte kapluar tashmë vendin; ai vendosi të mos rikthehej te librat e farmacisë, por t'i përkushtohej qëndresës. Zgjedhja mes diplomës dhe idesë ishte bërë, dhe s'do të kthehej më kurrë.

Ballist, pastaj i pari i të burgosurve

Kazazi u fut në radhët e Ballit Kombëtar, organizatës nacionaliste e republikane që kundërshtonte njëkohësisht pushtimin e huaj dhe projektin komunist për pushtetin. Kur lufta mbaroi me fitoren e Frontit, ballistët nuk u trajtuan si bashkëluftëtarë kundër fashizmit, por si armiku i brendshëm që regjimi i ri kishte nevojë ta zhdukte për të mbetur i vetëm. Arrestimi i 14 nëntorit 1944 e futi Kazazin në atë kategori nga e cila në Shqipërinë e Enver Hoxhës rrallë dilej: të «armikut të klasës».

Më 12 maj 1945 gjyqi i dha pesëmbëdhjetë vjet heqje lirie. I vuajti të plota, dhe kur doli më 7 mars 1959, liria zgjati sa hija: menjëherë e internuan për pesë vjet të tjera në Shtyllas të Fierit, në atë formë dënimi pa mure ku fshati bëhej burg dhe familja peng. Regjimi e kishte përsosur mekanizmin — dënimi nuk mbaronte me daljen nga porta e burgut, thjesht ndryshonte formë.

Tridhjetë e tre vjet: aritmetika e një jete të fshirë

Në vitin 1966 Kazazin e arrestuan sërish. Akuza ishte formula standarde me të cilën shteti mbulonte çdo mendim të lirë — «agjitacion dhe propagandë» — dhe dënimi i dytë ishte edhe dhjetë vjet të tjerë, të zgjatur më pas edhe brenda vuajtjes. I kaloi nëpër burgjet politike të diktaturës, po ai sistem ndëshkimor që kishte te Burgu i Burrelit dhe Spaçi emblemat e veta — vende ku qëllimi nuk ishte thjesht izolimi i trupit, por shuarja e mendjes.

Kur mblidhet e gjitha, shifra është marramendëse: tridhjetë e tre vjet, gjashtë muaj e katër ditë pas hekurave, të shpërndara nëpër dy periudha të gjata, 1944–1959 dhe 1966–1986. Iu shtua edhe internimi, deri sa numri i përgjithshëm i viteve të marra iu afrua dyzetës. U lirua përfundimisht më 13 janar 1986, pesë vjet para se sistemi që e kishte burgosur të merrte fund. Pak jetë njerëzore mbajnë një peshë të tillë: gati e tërë mosha e rritur e një njeriu, e matur jo në vepra por në vendime gjyqi.

Kazazi i takonte një brezi të tërë qëndrestarësh që diktatura u përpoq t'i fshinte nga toka — nga poeti Havzi Nela, të cilin e vari në shesh, te shkrimtari Pjetër Arbnori, «Mandela i Ballkanit» me njëzet e tetë vjet burg. Ata nuk ishin një listë emrash të shkëputur, por një rrjet i tërë njerëzish që shteti i lidhi së bashku me të njëjtin fat: mendja e lirë si krim, dhe dinjiteti si qëndresa e vetme që u mbeti.

Zëri i të përndjekurve

Kur diktatura u shemb, Kazazi nuk u tërhoq në heshtjen e një plaku të lodhur. Doli në ballë të lëvizjes që kërkonte drejtësi për viktimat e komunizmit dhe u bë kryetari i parë i Shoqatës së të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë. Nga ajo karrige ai u bë zëri i mijëra njerëzve pa emër — të pushkatuarve pa varr, të internuarve pa faj, të burgosurve pa gjyq — duke këmbëngulur se një shoqëri që s'e njeh dëmin e vet nuk mund ta kalojë kurrë.

Nderimet erdhën vonë, por erdhën. Në vitin 1992 iu dha medalja e artë «Luftëtar i Demokracisë»; Shkodra e shpalli Qytetar Nderi më 1997, Tirana më 1998. Deri edhe Vatikani i dhuroi një medalje ari — një njohje që kalonte kufijtë e Shqipërisë për një burrë të cilin bota antikomuniste e lindjes e çmonte si figurë emblematike. Ai i priti të gjitha me thjeshtësinë e njeriut që s'kishte luftuar për shpërblim.

Osman Kazazi vdiq më 3 mars 1999, tetëdhjetë e një vjeç. Jetën ia kishin marrë dekada të tëra, por jo bindjen dhe jo emrin. Historia e tij mbetet një kujtesë e ftohtë dhe e nevojshme: se çmimi i një ideje në një shtet totalitar matej me dekada, dhe se ata që e paguan atë çmim nuk kërkuan në fund veçse të mos harroheshin. Muzeu ynë e mban këtu jo si viktimë, por si dëshmi — se edhe nën sistemin që deshi t'i fshinte të gjithë, disa njerëz mbetën në këmbë deri në fund.